معاونت مطالعات اقتصادی و آینده‌پژوهی اتاق تهران در پژوهشی با عنوان «بررسی ظرفیت‌های بندر خورگوس به منظور تقویت روابط تجاری ایران و چین» ضمن واکاوی مسیرهای حمل‌ونقل موجود، بر ضرورت بازتعریف روابط تجاری میان دو کشور در قالب یک شبکه لجستیکی قابل اتصال به اوراسیا تاکید کرده است. در این گزارش همچنین راهبردهایی برای تقویت نقش ایران در کریدورهای منطقه‌ای، توسعه بنادر شمالی، ارتقای زیرساخت‌های دیجیتال و تسهیل ترانزیت ارائه شده است.

در حالی که در بنادر پاکستان ۱۶ هزار کانتینر کالای ایرانی در حصار بروکراسی محبوس مانده و نگاه‌ها به وعده‌های دیپلماتیک در بندر گوادر دوخته شده است (تا روزهای تنظیم این گزارش)، یک حقیقت تلخ در سایه پنهان مانده است! این بحران نه یک رخداد غیرمنتظره، که به گفته کارشناسان، محصول سال‌ها راحت‌طلبی استراتژیک و فقدان حکمرانی چابک است.
دکتر مصطفی آیتی، کارشناس ارشد لجستیک و گمرک، معتقد است که جست‌وجوی دلایل این انسداد در مسیرهای مرزی یا فشارهای خارجی، آدرس غلط دادن است. از نگاه او، ما با سیستمی مواجه‌ایم که نه تنها آلترناتیوها را به‌دلیل فقدان خلاقیت و ضعف لابی‌گری از دست داده، بلکه در مواجهه با تکانه‌های منطقه‌ای، به‌جای جراحی ساختار، به مسکن‌درمانی‌های اداری روی آورده است. گزارش پیش‌رو، تاکیدی است بر این گزاره که بدون شکستن سد بروکراسی بیمار و تغییر رویکرد از اداری‌گری به دیپلماسی لجستیک، حتی بازگشایی مرزهای جدید نیز راه به جایی نخواهد برد.

طاعتی‌مقدم با تاکید بر اینکه زیرساخت ریلی بدون کشتی و کشتی بدون ریل، هر دو نیمی از یک پروژه ناقص هستند، از تکمیل دو کیلومتر خط ریلی داخلی بندر به عنوان نخستین قدم برای ورود به عرصه حمل‌ونقل ریلی استاندارد و کاهش فشار بر ناوگان جاده‌ای یاد کرد.تکمیل زنجیره حمل‌ونقل ریلی بندر کاسپین، این روزها به اولویت نخست سیاست‌گذاران لجستیکی کشور تبدیل شده است در حالی که عملیات دوخطه شدن مسیر قزوین-رشت با سرعت پیگیری می‌شود، سازمان منطقه آزاد انزلی برای تقویت جذابیت این مسیر، برگ برنده تخفیف ۵۰ درصدی را برای بارهای ترانزیتی از کاسپین به مقصد بنادر جنوبی و شلمچه رو کرده است.

احمد زمانیان، رئیس هیئت‌مدیره انجمن صنفی شرکت‌های حمل‌ونقل بین‌المللی خراسان رضوی، با اشاره به بازگشت تدریجی جریان کالا پس از دوران جنگ، نسبت به بروز بحران جدید در زنجیره لجستیک و توقف طولانی‌مدت کامیون‌ها در مرز دوغارون هشدار داد.

انسداد تنگه‌هرمز بیش از پیش‌بینی‌های داخلی و بین‌المللی به درازا کشید و همراه با آتش‌افروزی‌های گسترده از سوی کشورهای خلیج‌فارس نه‌تنها انتقال انرژی و برخی کالاها را در سطح جهانی با اختلالات فراوانی روبه‌رو کرد، بلکه مسیرهای سنتی انتقال کالاهای ایران نیز مسدود و باعث شد چندین هزار کانتینر و حتی کالای فله ایران در بنادر عمان، امارات و پاکستان تخلیه و دپو شود. در نتیجه، رایزنی‌های متعددی با پاکستانی‌ها انجام شد تا مسیرهای جدیدی برای تبادلات تجاری و حمل‌ونقلی ایران باز شود.
به موجب این رایزنی‌‎ها، پاکستان از تعیین 6 مسیر ترانزیت زمینی جایگزین برای ایران خبر داد؛ اما با وجود گشایش این مسیرها هنوز انتقال کانتینرهای دپوشده ایران در پاکستان انجام نشده و مشکلات متعدد دیگری را برای صاحبان کالا و شرکت‌های حمل‌ونقلی ایران رقم زده است، چراکه به جز هزینه بالای انبارداری و نگهداری کالا در بندر کراچی، خطر متروکه شدن و حراج کالاها را به همراه دارد.

با وجود مرزهای فعال، بازار بزرگ و ظرفیت‌های قابل توجه برای تجارت و ترانزیت، روابط لجستیکی ایران و پاکستان همچنان در وضعیتی متناقض قرار دارد؛ مسیری که از نظر جغرافیایی نزدیک است، اما در عمل با ابهام‌های امنیتی، محدودیت‌های سیاسی و ضعف زیرساختی فاصله‌ای طولانی تا تبدیل شدن به یک کریدور پایدار دارد.

در حالی که بخشی از کانتینرهای ایرانی در بنادر کراچی و قاسم دپو شده و عبور آنها از خاک پاکستان با موانع متعدد روبه‌روست، فعالان بخش خصوصی معتقدند توسعه زیرساخت‌هایی مانند خط‌آهن چابهار–زاهدان و شکل‌گیری هاب لجستیکی در زاهدان می‌تواند در آینده مسیر تازه‌ای برای ترانزیت منطقه‌ای ایران باز کند.

در پی تنگ‌تر شدن مسیرهای دریایی و افزایش فشار بر تجارت ایران، زین‌العابدین حیدر انصاری، رئیس هیئت‌مدیره شرکت ترانزیت بابا می‌گوید پاکستان می‌تواند با تکیه بر ظرفیت بنادر کراچی و گوادر و همچنین فعال‌سازی مرز ریمدان، به مسیر جایگزین و مکمل مهمی برای حمل‌ونقل و ترانزیت ایران بدل شود؛ اما ضعف زیرساخت‌های مرزی، کندی تصمیم‌گیری‌های گمرکی و نبود هماهنگی اجرایی میان دو کشور همچنان مهم‌ترین مانع بهره‌برداری از این فرصت است.

گزارش‌ تکان‌دهنده اعضا و فعالان حمل‌ونقلی شرکت‌کننده در چهاردهمین نشست کمیسیون حمل‌ونقل اتاق تهران، تصویری غیرقابل باور از وضعیت مرزهای شرقی ترسیم می‌کند، از ارتشی (پاکستانی) که با ساختاری دست‌وپاگیر و باج‌خواهی‌های غیرقانونی، کامیون‌های ایرانی را به گروگان گرفته تا بدبینی ریشه‌داری که اجازه نمی‌دهد ناوگان ما به عمق خاک این همسایه نفوذ کند.
اما فاجعه اصلی در شمارش معکوس برای ضبط ۱۶ هزار (در بعضی روایت‌ها 20 هزار) کانتینر معطل‌مانده در کراچی رقم می‌خورد که زیر سایه‌ بی‌عملی محض، در آستانه‌ نابودی و مصادره قرار دارند.
وقتی ۳۰ تریلی ایرانی در عمق خاک پاکستان به یغما می‌روند و مدیران داخلی تنها به «ان‌شاءالله درست می‌شود» اکتفا می‌کنند، باید پرسید آیا فرماندهان این جنگ اقتصادی، اصلاً می‌دانند میدان کجاست؟ این گزارش نشان می‌دهد که چگونه تنبلی استراتژیک و شکاف میان تصمیم و اجرا، در حال تبدیل کردن ایران به یک جزیره‌ منزوی در نقشه تجارت جهانی است.

در حالی که هزاران کانتینر ایرانی در بندر کراچی دپو شده و هزینه‌های دموراژ هر روز سنگین‌تر می‌شود، فعالان بخش خصوصی از یک‌سو از آغاز اجرای رویه ترانزیت تحت سیستم «تیر» در پاکستان به‌عنوان فرصتی تازه یاد می‌کنند و از سوی دیگر نسبت به ناهماهنگی‌های مقرراتی، بروکراسی مرزی و فقدان مدیریت واحد هشدار می‌دهند که می‌تواند کریدور پاکستان را به یک مسیر راهبردی بدل کند یا آن را در گرداب هزینه‌ها و توقف‌های فرسایشی گرفتار سازد.

تحولات ماه‌های اخیر در حوزه حمل‌ونقل و تجارت خارجی، به‌ویژه در پی اختلالات ایجادشده در مسیرهای دریایی منطقه، توجه سیاست‌گذاران را بیش از گذشته به ظرفیت‌های مرزهای زمینی و کریدورهای تجاری معطوف کرده است.