نوبت‌دهی الکترونیکی در مرزهای خروجی
ایجاد پس‌کرانه و نوبت‌دهی الکترونیکی در مرزهای خروجی، دریچه امیدی به سوی بهبود حمل‌ونقل بین‌المللی جاده‌ای در دل رانندگان ترانزیت گشوده و از رنج‌ها و آلام آنان کاسته است.
به استناد آمارهای رسمی، درصد بسیار بالایی از جابه‌جایی کالاها توسط ناوگان جاده‌ای انجام می‌شود؛ جابه‌جایی‌هایی که صرفاً به جغرافیای داخلی محدود نبوده و مرزهای کشورهای دوردست را نیز در بر می‌گیرد.
زمانی که مقصد تحویل کالا فراتر از مرزهای کشور مبدأ تعریف می‌شود، حمل‌ونقل بین‌المللی شکل می‌گیرد. بر این اساس، تردد ناوگان بین‌المللی مشمول قوانین، ضوابط، مقررات و کنترل‌های ویژه خروج از کشور متبوع و ورود به کشورهای مقصد می‌شود که این فرایندها ذاتاً زمان‌بر است. مدت‌زمان انجام تشریفات گمرکی و عبور ناوگان از مرزها نیز بسته به رویکرد مسئولان، روابط تجاری و سیاسی، و درجه اهمیت ترانزیت در هر کشور متفاوت است.
متأسفانه به دلایل گوناگون، حمل‌ونقل بین‌المللی جاده‌ای ایران تاکنون از نگاه متولیان امر از جایگاه شایسته‌ای برخوردار نبوده است؛ موضوعی که این بخش را سال‌ها به بیماری مزمن صف‌های طویل، توقف طولانی کامیون‌ها و در نتیجه ایستایی کالا در پایانه‌های ورودی و خروجی دچار کرده است.
توقف ناوگان در حاشیه جاده‌های فاقد امکانات رفاهی و امنیت لازم پیش از گمرکات، فرسودگی جسمی و روانی رانندگان را رقم زده و زمینه سرقت محموله‌ها را فراهم می‌سازد. سارقان با بریدن چادر یا شکستن قفل و پلمب، مشکلات متعددی نظیر معطلی تا حضور پلیس، تنظیم صورت‌جلسات، و لزوم تعمیر چادر و پلمب را پدید می‌آورند. افزون بر این، در صورت کسری بار ناشی از سرقت، تشریفاتی چون اصلاح اظهارنامه، تغییر اسناد، ارزیابی مجدد و پلمب دوباره ضرورت می‌یابد؛ امری که با تحمیل هزینه‌های سنگین و افزایش قیمت تمام‌شده حمل‌ونقل بین‌المللی، توان رقابت با ناوگان خارجی را کاهش داده و فعالیت را غیراقتصادی می‌کند. این آسیب‌ها خسارات جبران‌ناپذیری را به کشاورزان، صادرکنندگان و تجار وارد کرده و حتی موجب حذف برخی فعالان اقتصادی و در نهایت زیان منافع ملی شده است.
انتظار در صف‌های فرساینده ورودی و خروجی گمرکات—به‌ویژه مرز بازرگان (در برابر گوربولاغ ترکیه) و پلدشت (در برابر شاه‌تختی نخجوان/آذربایجان) به‌عنوان معابر کلیدی اتصال به اروپا—را نباید صرفاً توقف یک وسیله نقلیه دانست؛ بلکه توقف هر کامیون، به منزله تعطیلی موقت یک بنگاه اقتصادی فعال، اتلاف انرژی و فرصت‌سوزی در حفظ شرکای تجاری است.
در خصوص محموله‌های فسادپذیر و مواد غذایی، وضعیت به مراتب حساس‌تر است؛ زیرا محدودیت ماندگاری این اقلام می‌تواند با کمترین تأخیر، موجب افت کیفیت، مرجوع‌شدن بار یا حتی نابودی کامل کالا شود. در این شرایط، افزون بر زیان مالی و حیثیتی صادرکننده، کرایه حمل راننده نیز از بین می‌رود. در گمرکات پیشرفته، برای ناوگان یخچال‌دار مسیر ویژه‌ای تعبیه شده یا تردد بدون نوبت (موسوم به Free Go) فراهم است؛ حال آنکه در پایانه‌های مرزی ما، اغلب تفاوت ماهوی میان محمولات فاسدشدنی و سایر کالاها قائل نشده و تمامی ناوگان در صفی مشترک متوقف می‌شدند.
سرانجام پس از سال‌ها پیگیری، ارائه الگوهای موفق پس‌کرانه‌های مرزی در سایر کشورها و انتقال تجارب، دفتر ترانزیت و حمل‌ونقل بین‌المللی سازمان راهداری و حمل‌ونقل جاده‌ای به‌عنوان مرجع تخصصی، برای ساماندهی این آشفته‌بازار و پایان دادن به معطلی رانندگان در سرمای زمستان و گرمای تابستان، وارد عمل شد.
مسئولان دفتر ترانزیت در سال ۱۳۹۹ پیشنهاد تأسیس پس‌کرانه و پارکینگ‌های تفکیکی پیش از محوطه‌های مرزی را مطرح کردند تا رانندگان به جای توقف ناامن در جاده‌ها، به فضایی مجهز با امکانات رفاهی هدایت شوند. اگرچه طبق شواهد، این طرح در آغاز با مقاومت‌ها و مخالفت‌هایی از سوی برخی دستگاه‌ها و نهادهای محلی روبه‌رو شد، اما به مرور زمان با شکل‌گیری تعامل سازنده میان گمرک و سازمان راهداری، بخش عمده‌ای از موانع برطرف گردید. هرچند همچنان در پاره‌ای از مناطق، فشارهایی از جانب گروه‌های خاص یا رانندگان محلی برای دریافت اولویت‌های خارج از قاعده دیده می‌شود، اما ایستادگی و مدیریت دفتر ترانزیت مانع از اخلال در طرح شده و گامی مثبت در خروج از رکود و بحران مرزی برداشته شد.
از دستاوردهای مهم این طرح، طراحی سامانه‌ای الکترونیکی است که به رانندگان امکان می‌دهد پس از بارگیری و دریافت اسناد از شرکت حمل، بدون نیاز به حضور فیزیکی زودهنگام در مرز و از طریق نرم‌افزار تلفن همراه، نوبت خروج دریافت کنند. راننده می‌تواند بازه انتظار را نزد خانواده سپری کرده و صرفاً با اعلام فراخوان (حدود ۲۴ ساعت پیش از نوبت) به سمت مرز حرکت نماید.
همچنین تدابیر ویژه‌ای برای ناوگان یخچال‌دار اندیشیده شده است؛ بدین ترتیب که با تأیید محموله فاسدپذیر از روی اسناد، این خودروها از بدو اخذ نوبت تفکیک شده و از فرآیند خروج سریع‌تر بهره‌مند می‌شوند. لازم به ذکر است که شورای ساماندهی مبادی ورودی و خروجی در بیست‌وپنجمین نشست خود در آذر ۱۳۹۹، پایلوت این سامانه را از مرز بازرگان کلید زد و متعاقباً آن را به سایر مبادی نظیر پلدشت، آستارا، لطف‌آباد و پایانه‌های مرزی عراق تعمیم داد؛ ساختاری که امکان بهره‌برداری ناوگان خارجی را نیز فراهم آورده است.
با وجود این پیشرفت‌های ملموس، به دلیل احتمال دور زدن سامانه یا اعمال نفوذ در مبادی ورودی، نظارت دقیق، برخط و مستمر بر فرآیند نوبت‌دهی و ورود و خروج پارکینگ‌ها امری اجتناب‌ناپذیر است. سیستم باید به‌گونه‌ای بازطراحی و پشتیبانی شود که دخالت عوامل انسانی به حداقل ممکن کاهش یابد و شفافیت مطلق حاکم باشد.
بدیهی است راه‌اندازی سامانه‌های هوشمند همواره با چالش‌ها و نقص‌های اولیه‌ای همراه است که رفع تدریجی آنها انتظار می‌رود؛ اما بی‌تردید اجرای این طرح تا کنون رضایت نسبی رانندگان و صاحبان کالا را به همراه داشته است.
امید است با تسریع در پیاده‌سازی کامل این ساختار در تمامی مرزهای تجاری و ارتقای هماهنگی میان‌دستگاهی، فاصله تا استانداردهای مطلوب و رقابت‌پذیر ترانزیتی کاهش یابد. در پایان، به نمایندگی از رانندگان زحمتکش حمل‌ونقل جاده‌ای و ناوگان یخچال‌دار کشور، از تلاش‌های تمامی دست‌اندرکاران این تحول قدردانی نموده و چشم‌انتظار تداوم این اصلاحات ساختاری هستیم.
