کهنهسربازان بیمدال
هر زمان که بحرانهای ژئوپلیتیک سایه خود را بر کشور میاندازند، ناوگان حملونقل جادهای به شاهرگ حیاتی بقای ملی برای تأمین کالاهای اساسی تبدیل میشود؛ ایثاری مخلصانه که در کلام مسئولان ستایش میشود، اما در عمل با بیمهری و فراموشی روبهروست. امروز بخش حملونقل جادهای با تضادی عمیق دستبهگریبان است؛ از یک سو رانندگانی که در میان شعلههای بحران، با فرسودگی ناوگان، هزینههای نجومی قطعات و نرخهای دستوری مبارزه میکنند و از سوی دیگر، شرکتهای بزرگمقیاسی که با اتکا به رانتهای نظارتی و تعارض منافع، معیشت رانندگان و حقوق بیتالمال را تضییع میکنند.
در این گزارش، در گفتگو با رضا تیموری، سیدجلال موسوی و نوید خیرمند، به کالبدشکافی ریشههای این ناکارآمدی لجستیکی در دوران بحران ــ از آشفتگیهای ساختاری بندر چابهار تا بیعدالتی در توزیع سوخت و پوششهای بیمهای ــ پرداختهایم که نشان میدهد در صورت تداوم انفعال مسئولان، ناوگان خسته کشور بهزودی خودبهخود از حرکت بازخواهد ایستاد.
رضا تیموری، رئیس هیئتمدیره کانون سراسری انجمنهای صنفی کامیونداران کشور، در گفتوگو با ترابران، با انتقاد از عدم پایبندی مسئولان به وعدههای خود، خاطرنشان کرد: «ما همیشه از مسئولان میشنویم که صنف رانندگان در همه برهههای زمانی با جان و مال خود در میانه میدان هستند، ولی هنگام عمل به وعدهها که فرامیرسد، نه سازمان تامین اجتماعی، نه وزارت صنعت، معدن و تجارت و نه شرکت ملی پخش فرآوردههای نفتی هیچکدام به تعهدات خود عمل نمیکنند و با این رویه، در آینده نزدیک با قشر ضعیف در بخش حملونقل مواجه خواهیم شد که آسیبهای اجتماعی بسیاری به همراه دارد.»
او با اشاره به افزایش سرسامآور قیمتها در دوران جنگ اخیر، تاکید کرد که در حال حاضر رانندگان به تناسب سرمایهگذاری خود درآمدی ندارند؛ اما در عین حال، رانندگان را تحت فشار قرار میدهند که با نرخ کرایه دستوری حملونقل را انجام دهند. «در کجای دنیا با سرمایهگذار این گونه رفتار میکنند؟!»
تیموری درباره مشکلات فرسودگی ناوگان و دردسر نوسازی ناوگان، یادآور شد: «کشورهای آسیای میانه و حتی کشور افغانستان هیچکدام خودروساز یا مونتاژکار ندارند ولی امروز ناوگانشان حرف اول را میزند، زیرا دولت دست بخش خصوصی را باز گذاشته که ناوگان نو از اروپا وارد کنند ولی ما فقط تماشاچی عبور ناوگان آنها هستیم و حسرت میخوریم.»
او همچنین افزود: «یک کامیون در ایران حدود ۲۰ میلیارد قیمت دارد و در چنین شرایطی دولت انتظار دارد که ما با کمترین کرایه در شرایط جنگی کالاها را حمل کنیم، پس دیگر چه انگیزهای برای نوسازی ناوگان توسط بخش خصوصی باقی میماند. گاهی هم که مجوز واردات ناوگان داده میشود، سهم دلالان میشود. اگر هم درباره این موضوعات زیاد اعتراض کنیم، دیگر ما را به جلسات تصمیمگیری دعوت نمیکنند.»
رئیس هیئتمدیره کانون سراسری انجمنهای صنفی کامیونداران کشور، در انتقاد از عملکرد شرکتهای بزرگ مقیاس بهعنوان یکی از مشکلات عمده رانندگان، گفت: «سازمان راهداری به این شرکتها مجوز فعالیت داده ولی اکنون توان مقابله با آنها را ندارد و دستگاه قضایی قدرت عمل سازمان را از آنها گرفته است، بنابراین شرکتهای بزرگمقیاس بهراحتی دستورالعمل سازمان را اجرا نمیکنند و هم به رانندگان و هم به خود دولت آسیب میزنند.»
او توضیح داد: «به عنوان نمونه، این شرکتها بارنامه به قیمت ۴۰ میلیون تومان صادر میکنند، در حالی که قیمت واقعی کرایه ۱۱۵ میلیون تومان است، یعنی عوارض ۹ درصد سازمان راهداری و حملونقل جادهای کشور که جزء بیتالمال است، از همان ۴۰ میلیون تومان صوری اسناد حمل پرداخت میشود. حال اگر ۹ درصد ۷۵ میلیون باقیمانده را بر تیراژ بارنامهای که شرکتهای بزرگ مقیاس صادر میکنند، ضرب کنید متوجه میشوید که چقدر حقوق بیتالمال پایمال میشود، با این حال به دلیل تعارض منافعی که در زمینه فعالیت شرکتهای بزرگ مقیاس وجود دارد، پیگیری مطالبات ممکن نیست.»
تیموری با اشاره به اینکه رانندگان هرگز حامی نداشتهاند و دیگر از دریافت حمایت از سوی بخش دولتی ناامید شدهاند، گفت: «شرکتهای بزرگ مقیاس موجب بینظمی و هرجومرج شدهاند و کرایه رانندگان را به دلخواه و با تاخیر چندین ماهه پرداخت میکنند. این در حالی است که ما از شرکتهای کوچکمقیاس که دفتر، نشانی و تلفن دارند نمیتوانیم حق و حقوقمان را دریافت کنیم، چه رسد به شرکتهای بزرگ مقیاس که اصلاً مکان و نشانی مشخصی ندارند.»
رئیس هیئتمدیره کانون سراسری انجمنهای صنفی کامیونداران کشور از مسئولان درخواست کرد که یک بار برای همیشه، فارغ از همه شعارها، به خدمات و زحمات رانندگان برای تامین سفره هر یک از ایرانیان ارج نهاده و به خواستههای بر حق آنها جامه عمل پوشانده شود.
گرفتار در گرداب هزینهها
نایبرئیس کانون انجمنهای صنفی کامیونداران کشور نیز در گفتوگو با ما، با اشاره به مصائب متعددی که رانندگان در دوران جنگ ۴۰ روزه محتمل شدهاند، خاطرنشان کرد: «بارها گفتهام غیرت و میهنپرستی رانندگان زبانزد و سرآمد جامعه است و همیشه تلاش میکنند بر مشکلات شغلی خود فائق آیند، ولی متاسفانه مسئولان به وعدهها و شعارهای حمایتی خود پایبند نیستند. در همین جنگ رمضان یک جلسه با وزیر راه و رئیس سازمان راهداری داشتیم، من آنجا به خانم وزیر اعتراض کردم که از خرداد ماه سال گذشته، ما ۸ مصوبه گرفتیم که هیچکدام از آنها عملیاتی نشده است.»
سیدجلال موسوی ادامه داد: «ریاست سازمان راهداری در دوران جنگ گفتند که تخلیه و بارگیری باید ۲۴ ساعته و کرایه رانندگان به صورت نقدی باشد؛ با این حال، رانندگان به من زنگ میزدند و میگفتند که ما بار را خالی کردیم ولی ساعت ۲ بعد از ظهر اداره غله را تعطیل کردند، در حالی که یکسره شهر اصفهان زیر بمباران بود. پیگیری بسیاری کردیم که تا ساعت ۱۰ شب بارها را تخلیه کنند؛ البته باز هم ۲۴ ساعته نبود، پرداخت کرایه هم حداقل ۸ تا ۲۰ روز زمان میبرد.»
به گفته رانندگان؛ قیمت لاستیک و روغن در همین ایام جنگ تا سه برابر افزایش قیمت داشته؛ به عنوان نمونه، لاستیک برند DG به عنوان برند خوب چینی، در بهمن ماه سال گذشته ۹۵ میلیون قیمت داشته و اکنون به قیمت ۱۶۵میلیون رسیده است؛ البته برندهای برتری مانند میشلن و بریجستون تا ۲۵۰ میلیون تومان افزایش قیمت داشتهاند و متاسفانه هیچ نظارتی روی این گرانفروشیها نبوده و نیست.
موسوی افزود: «خانم وزیر وعده دادند که برای خرید یک جفت لاستیک وام میدهیم و اخیراً بانکهای عامل را هم معرفی کردند، اما هر کدام از رانندگان که به سراغ آن بانکها رفتند، پاسخ گرفتند که برای ما ابلاغیه نیامده است. ما واقعاً علت این همه وعدههای توخالی را نمیدانیم؟!»
او درباره میزان افزایش نرخ کرایه رانندگان، چنین توضیح داد: «ما با آنالیز منصفانهای که داشتیم، نرخ افزایش کرایه را ۳۰ درصد در نظر گرفتیم، اما وزارتخانه افزایش ۲۲ درصدی را تصویب کرد که پس از بحث و جدل بسیار، ۵/۲۶ درصد در نظر گرفته شد. اکنون هم ما را تهدید میکنند که اگر این میزان افزایش را نپذیرید، کار در اختیار ستاد تنظیم بازار قرار میگیرد. البته ما دنبال افزایش کرایه نیستیم، اما وقتی هزینههایی مانند لاستیک، روغن، و تعمیرات با درصدهای بالا افزایش مییابد، افزایش ۵۰ درصدی کرایه نیز نمیتواند این شکاف را پر کند.»
موسوی با انتقاد از اینکه ستاد تنظیم بازار نباید در کار ما دخالت کند و تنها باید قیمت اقلام خوراکی و کالاهای اساسی را پیگیری کند که حتی کنترل آن هم از توانش خارج است، گفت: «کرایه ما باید شناور باشد چون ما به صورت شناور، لاستیک، روغن و قطعات را خریداری میکنیم. ستاد تنظیم بازار حتی نمیتواند روی دستمزد مکانیکها نظارت داشته باشد، یعنی اکنون راننده برای تعویض واشر سرسیلندر که دو سال پیش، به قیمت ۱ میلیون و ۲۰۰هزار تومان خریداری کرده، باید ۲ میلیون تومان دستمزد تعویض آن را پرداخت کند.»
در ادامه، نایبرئیس کانون کامیونداران کشور با تاکید بر اینکه نه کرایه حمل و نه دستمزد راننده به هیچ عنوان در تورم اثرگذار نیست، توضیح داد: «اگر به نرخ کرایههای حمل ۲۰ درصد اضافه کنند و کرایه راننده هم ۳۰ میلیون تومان باشد، در صورت افزایش مذکور، این مبلغ ۳۶ میلیون تومان خواهد بود، اما این ۶ میلیون تومان اضافی – تقسیم بر ۲۲ تن بار – آنقدر ناچیز است که هیچ تاثیری روی تورم نخواهد داشت. این در حالی است که در خردادماه سال گذشته، نرخ تعزیراتی لاستیک ۳۴ میلیون و نرخ آزاد آن ۶۰ میلیون تومان بود و اکنون یعنی پس جنگ رمضان، قیمت آن بین ۱۱۰ میلیون تا ۱۵۰ میلیون تومان است.»
موسوی هشدار داد: «اگر وضعیت فعلی همچنان ادامه پیدا کند، اصلاً نیاز نیست رانندگان اعتراض یا اعتصاب کنند، خودبهخود کامیونها از حرکت بازمیایستند. ما در اداره تعاون میخواهیم روغن سهمیهای با قیمت ۲ میلیون و ۴۰۰ هزار تومان به رانندگان بدهیم، اما میگویند روغن نداریم، آن وقت در بازار آزاد، روغن با قیمت ۶ میلیون تومان موجود است. پس طبیعتاً این کمبودها در رانت و رابطه ریشه دارد.»
او با اشاره به اینکه در بحث افزایش نرخ کرایه مشکل بسیار بزرگی به نام شرکتهای بزرگمقیاس وجود دارد، گفت: «متاسفانه به شرکتهای بزرگ مقیاس اختیار دادند که ۲۰ درصد زیر نرخ تعرفه بارنامه بنویسند، اما شرکتهای خصوصی این اجازه را ندارند چون سازمان حق و حقوقش را مطالبه میکند. اخیراً هم معاون دادستانی کل کشور، جناب آقای صاحبکار خراسانی دستوری صادر کرده مبنی بر اینکه اعلام بار اجباری نیست و راننده میتواند خارج از ضوابط اعلام بار، بارگیری داشته باشد که این موضوع هم دیگر نورعلینور شده است.»
موسوی ادامه داد: «در حال حاضر، شرکتهای بزرگ مقیاس بهراحتی پایینتر از تعرفه بارنامه صادر میکنند، چون مجلس و مشخصاً رئیس کمیسیون اصل نود به دنبال حمایت از شرکتهای بزرگ مقیاس است، از طرف دیگر، به دلیل کمبود بار در پی بروز جنگ، رانندگان هم که مشکل معیشتی دارند، ناچارند بار را با هر تعرفهای حمل کنند.»
موسوی با بیان اینکه شرکتهای حملونقل بزرگمقیاس در برابر عملکرد خود به هیچکس پاسخگو نیستند، تصریح کرد: «حتی کرایه راننده را تا یکی، دو ماه نمیدهند یا حق خوابشان را در نظر نمیگیرند. در حال حاضر، شرکتهای بزرگمقیاس و سامانههای اعلام بار هم به رانندهها و هم به شرکتهای حملونقل بخش خصوصی آسیب میرسانند. از این رو، خود من در گروه رانندگان پیام گذاشتهام که هر کس از شرکتهای بزرگمقیاس بار بگیرد و با مشکل مواجه شود، بنده پیگیر نمیشوم چون سازمان راهداری هم نمیخواهد به این موضوع ورود کند.»
او با اشاره به اینکه در طول زمان جنگ، کالاهای اساسی را کمپرسورهای خودمالک حمل کردند، در حالی که شرکتهای بزرگمقیاس هیچگونه همکاری در شرایط بحرانی نداشتند تاکید کرد: «اگر به دغدغههای کامیونداران توجه جدی نشود و راهکارهای اساسی برای کنترل هزینهها و ایجاد هماهنگی در نرخها اتخاذ نگردد، با چالشهای جدیتری روبهرو خواهیم شد و این امر میتواند بر قیمت تمامشده کالاها در سراسر کشور تاثیر گذاشته و تورم را تشدید کند. بنابراین امیدواریم مسئولان امر با درک اهمیت این حوزه، پیش از آن که دیر شود، اقدامات لازم را برای حمایت از جامعه پرتلاش کامیونداران داشته باشند.»
شرایط جنگی هم مسئولان را بیدار نکد
نوید خیرمند، یکی دیگر از رانندگان و فعالان صنفی در این بخش نیز با اشاره به اینکه در ایام جنگ ۴۰ روزه، عمده بار کالاهای اساسی به چابهار رفته بود که فاقد سالن یا سامانه اعلام بار است، توضیح داد: «در واقع، توزیع بار در اختیار شرکتها بود و در روزهای اول، اصلاً ضوابط و نرخنامه تن کیلومتر رعایت نمیشد. از این رو، شخصاً با آقای قربانی، معاون وزیر راه ارتباط گرفتم و ایشان همراهی کرد تا مسئله حل شد، ولی اکنون که شرایط جنگی را پشت گذاشتهایم، دوباره از راننده سوءاستفاده میکنند و از هر کرایه، ۳۰ تا ۴۰ درصد کمیسیون میگیرند.»
دبیر انجمن صنفی رانندگان ناوگان جادهای حمل کالای استان اصفهان، با اشاره به ناهماهنگیهای ایجاد شده در نوبت بارگیریها در بندر چابهار، گفت: «در دوران جنگ، رانندگان برای بارگیری باید ساعتهای طولانی منتظر میماندند و مثلاً شبها بارگیری نداشتند، بنابراین مجبور بودند روزهای بسیاری در صف بارگیری بمانند و هیچکس هم پاسخگو نبود؛ اصلاً انگار نه انگار که در ایام جنگی به سر میبردیم، یعنی مسئولان به الزامات شرایط بحرانی توجه نمیکنند تا تلاش و هماهنگیهای خود را افزایش دهند. مثلاً با وجود اینکه خودشان اعلام کرده بودند تا دو تن اضافه بار مجاز است یا معاینه فنی به صورت خودکار تمدید میشود، باز هم دوربینها رصد میکردند و پلیس رانندگان را جریمه میکردند که امیدوارم بخشوده شوند.»
خیرمند درباره چالشهای حاکم در بندر چابهار، یکی از تجربیات خودش را تعریف کرد: «یک روز در بندر چابهار، قصد داشتیم که بار کنجاله سویا را از کشتی تخلیه و بارگیری کنیم و به یک لودر نیاز داشتیم تا با جرثقیل بار از داخل کشتی تخلیه شود، ولی اعلام کردند که لودر نداریم یا بهانه میآوردند که باد میوزد و نمیتوانیم بارها را جابهجا کنیم، این در حالی است که یک شرکت دیگر در همان زمان در حال بارگیری بود. هیچکسی هم به ما جوابگو نبود. به هر حال، با پیگیریهایی که با مسئولان سازمان راهداری و حملونقل جادهای داشتم، توانستیم در نیمههای شب بارگیری را آغاز کنیم، ولی دیگر به دریافت بارنامه و خروج از بندر نرسیدیم یا مثلاً مشکل باسکول داشتیم. کلاً ۲ باسکول در چابهار فعال بود؛ یعنی بندری اقیانوسی ساختهاند، ولی فقط دو باسکول در آن کار میکرد. البته در واقع ۴ باسکول داشتند، ولی دو باسکول دیگر یا خراب بود یا نیرویی نداشتند که با باسکولهای دیگر کار کند.»
خیرمند با بیان اینکه به دلیل نبود تجهیزات لازم، صف ورود به بندر چابهار تا ۴ تا ۵ کیلومتر کشیده میشد، یادآور شد: «این معطلیها در حالی بود که متاسفانه رانندگان حتی از کوچکترین امکانات رفاهی و اسکان محروم بودند و در شرایط ازدحام و بدی آب و هوای بندر، حتی سرویس بهداشتی عمومی هم وجود نداشت؛ البته این کمبود منحصر به بندر چابهار نیست و حتی در بندرعباس هم رانندگان برای دسترسی به سرویس بهداشتی باید چندین کیلومتر را طی کنند.»
او افزود: «حتی شرکتهای مستقر در پایانه جدید بار که ۲ درصد بیشتر کمیسیون دریافت میکنند، هرچند سرویس بهداشتی دارند، ولی عموماً آب ندارد و همچنان بلااستفاده است، یعنی شرکتی که روزانه حداقل ۱۰۰ میلیون تومان درآمد دارد، حاضر نیست که حداقل امکانات رفاهی را در اختیار رانندگان قرار دهد!»
او درباره اسکان رانندگان هم افزود: «در مسیر چابهار ناامنی وجود دارد و رانندگان نمیتوانند شب هنگام در هر جایی اقامت کنند و باید به خود را به چابهار برسانند و در همان شهر هم با توجه به بحث قاچاق سوخت، امکان سرقت گازوئیل وجود دارد.»
بومیگرایی از مسائل مهم اقتصادی و اجتماعی است که در سالهای اخیر دامنگیر صنف رانندگان شده و در برهههایی که حجم بار در کشور کاهش مییابد، در نقاط مختلف کشور تشدید میشود. دبیر انجمن رانندگان ناوگان جادهای حمل کالای استان اصفهان با بیان اینکه در پی تعطیلی بنادر جنوبی کشور، میزان بار در کشور کم و بومیگرایی بیشتر شده بود، گفت: «بومیگرایی در شهرهای کرمان، یزد، شهرهای شمالی و به نوعی تقریباً در همه استانهای کشور به جز اصفهان رایج شده، چون ما در اصفهان هنوز مقابلهبهمثل نکردهایم، هرچند رانندگان اصفهانی به ما خرده میگیرند که چرا مانند استانهای دیگر عمل نمیکنیم و متهم به بیعرضگی و خیانت میشویم. سازمان راهداری هم هیچ توجهی ندارد.»
خیرمند تاکید کرد: «این تبعیضها و اجحافها، یا ناوگان را زمینگیر میکند یا رانندگان را به سمت تخلف میکشاند، مثلاً مجبور به گازوئیلفروشی میشوند یا بار بدون بارنامه حمل میکنند که تبعات منفی آن به خود مردم، دولت و حاکمیت برمیگردد.»
او با بیان اینکه در دوران جنگ، کمبود و محدودیت گازوئیل در چابهار داشتیم و صفهای طولانی سوختگیری ایجاد میشد، افزود: «وقتی مبلغ کرایهها جوابگوی هزینههای رانندگان نیست، رانندگان به دنبال جبران هزینههای خود از راههای دیگری میروند. دولت سیاست انقباضی اعمال میکند تا کرایهها کنترل کند، ولی از طرف دیگر، روزانه میلیاردها تومان یارانه گازوئیل میدهد. یک بشکه گازوئیل در بندرعباس یا همان زاهدان و چابهار ۱۵ میلیون قیمت دارد یعنی لیتری ۶۸ هزار تومان، در حالی که قیمت سهمیهای و دولتی گازوئیل ۳۰۰ تومان است.»
خیرمند با اشاره به اینکه تعدادی از کامیونها در دوران جنگ آسیب دیدند، گفت: «هزینه پوشش بیمه جنگ برای کامیونها را ۵۰ میلیون تومان اعلام کرده بودند، یعنی به رانندگانی که سربازان خط مقدم جبهه جنگ اقتصادی بودند، میگفتند که خودتان باید ناوگانتان را بیمه کنید. ما رانندگان هم با توجه به هزینه گزاف بیمه جنگ، تصمیم گرفتیم که همان طور که خودمان بیمه نداریم، ماشینمان هم بیمه نداشته باشد.»
خیرمند با انتقاد از اینکه مسئولان و مدیران از فعالیتهای خود در دوران جنگ تقدیر میکنند، در حالی که این رانندگان بودند که زیر انفجار و بمباران کالا را در سراسر کشور حمل میکردند، تصریح کرد: «بهشخصه، در زمانی که بندر چابهار و بندر امام بودم، آن بنادر بمباران شد. همچنین در روزهای ابتدای جنگ در فاصله ۱۰ کیلومتری اسکله بندر امام بودم که دیدم سواریها به صورت یک طرفه در حال برگشت هستند ولی چون بار گوگرد داشتم، به بندر رفتم و اعلام کردم که به هر نحوی شده، باید این بار را تخلیه کنم، آنقدر پیگیری کردم که تا بالاخره در بعداز ظهر بار کامیون را خالی کردند.»
او با یادآوری اینکه سابقه ۵ ساله آتشنشانی دارد، با توجه به تجربیات خود در این شغل، اذعان کرد: «مدیریت بحران در بنادر در حد صفر بود، زیرا بهمحض شنیده شدن کوچکترین صدایی، اسکله را تعطیل میکردند تا دوباره چند ساعت بعد فعالیت خود را آغاز کنند، یعنی تصمیمات لحظهای میگرفتند و این توقفها بسیار وقتگیر بود. ضمناً وقتی وارد اسکله میشدیم، دیگر بهراحتی امکان خروج وجود نداشت.»
خیرمند با اشاره به اینکه با توجه به کمبود بار و نداشتن بار برای کمپرسی، رانندگان مجبور بودند که یکسر خالی از بندر چابهار بازگردند، گفت: «پیشنهاد دادیم که نرخ کرایه ۳۰ درصد افزایش داشته باشند تا برای رانندگان صرفه اقتصادی داشته باشند. در نهایت، ۲۰ درصد نرخ کرایهها را افزایش دادند تا رانندگان انگیزه پیدا کنند چون در شرایط جنگی، عدهای از رانندگان به دلیل علایق شخصی فعالیت میکنند و برخی دیگر، ریسک جانی و مالی را به شرط جبران هزینهها میپذیرند تا تصور نکنند که با وعدههای واهی، از آنها در شرایط بحرانی سوءاستفاده میشود.»
این فعال صنفی در پایان، یادآور شد: «رانندگان همواره ثابت کردهاند که در روزهای سخت، نخستین گروهی هستند که در میدان حاضر میشوند و آخرین گروهی هستند که آن را ترک میکنند؛ بنابراین حفظ حرمت و جایگاه این قشر شریف، نه یک لطف، بلکه ادای دینی است به کسانی که بیوقفه چرخه اقتصاد و معیشت کشور را به حرکت درمیآورند.»
