عملیاتی‌شدن «واگن‌پول» در مرزهای ریلی
تغییر معادلات ژئوپلیتیک و ناامنی آبراه‌های سنتی ناشی از درگیری‌های منطقه‌ای، بخش حمل‌ونقل کشور را با ضرورتی فوری روبه‌رو ساخت از جمله فعال‌سازی ظرفیت‌های خفته کریدورهای زمینی و به‌ویژه مسیر ریلی ترانزیتی چین به ایران. هرچند ناآشنایی ابتدایی دستگاه‌های حاکمیتی و فورواردرها با روندهای گمرکی و تشریفات ایستگاهی این مسیر نوبنیاد، به تشکیل صفوف کانتینری در مبادی ورودی شرق کشور انجامید، اما شتاب روزافزون ورود بارهای حیاتی صنعتی، بخش خصوصی ریلی را به ابتکاری نو فراخواند. انجمن صنفی شرکت‌های حمل‌ونقل ریلی با تدوین آیین‌نامه اجرایی واگن‌پول و استقرار مکانیزم تخصیص بی‌طرفانه، سازوکاری فراهم آورد تا بهره‌وری واگن‌های مسطح و لبه‌کوتاه به حداکثر رسیده و نوبت‌دهی‌های سلیقه‌ای در ایستگاه‌های مرزی مهار شود. مهندس سجاد اسلامی در گفت‌وگو با ترابران آنلاین، جزئیات شکل‌گیری، ساختار اجرایی، دستاوردها و نحوه بی‌اثرسازی تحریم‌ها در این کلان‌پروژه را تشریح کرده است.
تولد واگن‌پول بر پایه اجماع حداکثری و مأموریتی ملی
سجاد اسلامی در ابتدای سخنان خود با قدردانی از اهتمام هیئت‌مدیره انجمن صنفی، دبیر مجموعه و مساعی مهندس مهدی کلانتری در طی مراحل مقدماتی طرح، انگیزه پذیرش مدیریت این پروژه را خدمت به منافع عمومی و تأمین پایدار نیازهای معیشتی و صنعتی مردم عنوان کرد و گفت که عمده کانتینرهایی که هم‌اکنون از مرزهای شرقی وارد کشور می‌شوند حامل کالاهای ضروری، بهداشتی و نهاده‌های خطوط تولید هستند. در وضعیتی که ورود کانتینرها نبض معیشت و اشتغال کشور را در دست دارد، هر گامی برای تسهیل و شتاب‌بخشی به ترخیص و سیر این بارها یک وظیفه ملی و اخلاقی محسوب می‌شود. امروز بیش از ۱۵ شرکت فورواردر و کریر دوشادوش یکدیگر در این زنجیره فعالیت می‌کنند و ما توانسته‌ایم با نشست‌های فشرده میان مالکان ناوگان و فورواردرها، منافع هر دو سو را به توازن رسانده و یک سازوکار برد‌ـ‌برد ترسیم کنیم.
عبور از چالش‌های ناآشنایی اولیه با مسیر ریلی چین
مجری پروژه واگن‌پول با اشاره به تاریخچه تخصصی ترانزیت ریلی کشور اظهار داشت که شرکت‌های ریلی، راه‌آهن، گمرکات و حتی سازمان بنادر طی دهه‌های گذشته رویه‌ها و الگوهای مشخصی در حوزه ترانزیت موادی نظیر گوگرد و مشتقات معدنی تعریف کرده بودند اما مسیر ریلی مستقیم چین تجربه‌ای تازه برای همه ارکان زنجیره لجستیک کشور به شمار می‌رفت. سال‌ها انحصار حمل بر مد دریایی سبب شده بود تا راه‌کارهای جایگزین زمینی تا حد زیادی دور از دسترس بماند، اما رویدادهای اخیر و تحولات جنگی منطقه اهمیت این کریدور ریلی را نمایان کرد. در ماه‌های نخست، ناهماهنگی‌هایی به‌ویژه در تشریفات گمرکی مرز اینچه‌برون مشاهده می‌شد، لیکن با تعامل تنگاتنگ و انطباق سریع ارکان اجرایی، رویه‌ها گام‌به‌گام اصلاح شد و امروز ساختار عملیاتی به ثبات و سرعت درخور توجهی دست یافته است.
رد شایعات؛ تردد هفتگی ۴ تا ۵ رام قطار مستقیم از چین
اسلامی با رد صریح فضاسازی‌ها و شایعاتی مبنی بر ورود محدود قطارها به کشور تصریح کرد که این ادعا که قطارها تنها هر ۶۰ روز یک بار تردد می‌کنند کاملا نادرست است. در حال حاضر هفته‌ای چهار تا پنج رام قطار باری از مبدأ چین حرکت کرده و وارد شبکه ریلی می‌شود. اساسا شکل‌گیری پروژه واگن‌پول پاسخی بود به جهش چشمگیر ترافیک ورودی، نه رکود آن چنان‌که اگر ورودی بار اندک می‌بود، اساسا لزومی به مدیریت اشتراکی ناوگان احساس نمی‌شد. امروز حدود ۱۲۰۰ دستگاه واگن باری ویژه در این مسیر به سیر مداوم مشغولند و به‌کارگیری این حجم ناوگان خود مؤید جریان پرشتاب ورود کالاهاست.
جغرافیای ۹۰ درصدی کریدور در آسیای میانه و خنثی‌سازی تحریم‌ها
وی در پاسخ به ابهامات ناشی از اعلام تحریم شرکت راه‌آهن جمهوری اسلامی ایران و ادعای انسداد مسیر توسط کشورهای میانی خاطرنشان کرد که تحریم‌های اعلام‌شده متوجه بخش دولتی راه‌آهن است، در حالی که مجریان و بهره‌برداران اصلی این زنجیره ترانزیتی را شرکت‌های بخش خصوصی، فورواردرها و سرمایه‌گذاران غیردولتی تشکیل می‌دهند. علاوه بر این، باید در نظر داشت که افزون بر ۹۰ درصد طول این کریدور از خاک کشورهای قزاقستان، ترکمنستان و ازبکستان عبور می‌کند. این کشورها خود متقاضی جدی ارتقای سهم بار ترانزیتی از چین هستند و عواید سرشاری از محل حق ترانزیت کسب می‌کنند بنابراین اعمال محدودیت‌های سیاسی بر جریانی که شریان اقتصادی این کشورهاست با منطق اقتصادی هم‌خوانی ندارد. حتی در برهه‌ای که به دلیل ترافیک سنگین کانتینری در دپوهای مرزی با قزاقستان و ترکمنستان ایستایی موقتی پدید آمد، راه‌آهن با مذاکرات چندجانبه مسیر سرخس را نیز به‌عنوان معبر مکمل فعال کرد تا جریان حمل دچار توقف نشود.
تمرکز بر کالاهای صنعتی و الزامات ایمنی ناوگان
مدیر پروژه واگن‌پول با تبیین محدوده شمول خدمات این طرح گفت که کالاهای اساسی به‌دلیل نیاز به حمل در احجام فوق‌العاده بالا اصولا در مد کانتینری توجیه اقتصادی ندارند و به‌صورت فله حمل می‌شوند بنابراین سبد اصلی بار واگن‌پول، کانتینرهای حامل مواد اولیه کارخانه‌ها، قطعات صنعتی، صنایع بهداشتی و تولیدی است. همچنین محمولات خطرناک با استناد به مقررات سخت‌گیرانه راه‌آهن چین که واگن‌های باری را متصل به قطارهای مسافری نیز سیر می‌دهد اجازه ورود به این خطوط را ندارند. بر این مبنا، هدف واگن‌پول تفکیک دستوری کالاها نیست، بلکه وظیفه آن روان‌سازی، ارتقای ضریب چرخش واگن‌ها و کاهش چشمگیر زمان توقف کانتینرها در باراندازهاست.
پایان نوبت‌دهی‌های سلیقه‌ای با استقرار ناظران بی‌طرف در مرزها
اسلامی با اشاره به مصایب گذشته در پایانه مرزی اینچه‌برون و گله‌مندی فعالان اقتصادی از توقف‌های طولانی و نقش انحصاری برخی اپراتورها در مدیریت تجهیزات و جابه‌جایی واگن‌ها گفت که تجربه‌های پیشین به‌ویژه سامان‌دهی ناوگان در صنایع بزرگ نظیر ذوب‌آهن به ما نشان داد هرگاه ساختارهای مالی و رویه‌های اجرایی شفاف و برد‌ـ‌برد تعریف شود، موانع عملیاتی مرتفع خواهد شد. اکنون تمام اضلاع صنعت ریلی از راه‌آهن و مالکان واگن تا شرکت‌های فورواردر و انجمن صنفی بر این نکته متفق‌القول شده‌اند که یک نهاد تنظیم‌گر بی‌طرف زمام امور را در دست گیرد. بر همین مبنا، ناظران مستقل واگن‌پول که وابستگی به هیچ شرکت یا فورواردر خاصی ندارند، در روزهای پیش رو در ایستگاه‌های راهبردی اینچه‌برون و سرخس مستقر خواهند شد تا بر نحوه تخصیص، تخلیه، بارگیری و رعایت عدالت در نوبت‌دهی نظارت مستقیم اعمال کنند.
حماسه‌آفرینی بخش خصوصی ریلی در بزنگاه شرایط جنگی
سجاد اسلامی در بخش پایانی سخنان خود، تعهد و همدلی کم‌نظیر شرکت‌های عضو انجمن ریلی را در اوج بحران‌های منطقه‌ای ستود و تأکید کرد که از یکم مردادماه که طرح در عمل استارت خورد تا زمان نگارش آیین‌نامه اجرایی و نهایی‌سازی الگوهای مالی، تمامی مالکان واگن و فعالان صنفی ناوگان خود را بدون کوچک‌ترین تعلل یا چشم‌داشت آنی برای انتقال کانتینرها از مبادی مرزی پای کار آوردند. در شرایطی که برخی حوزه‌ها ممکن است از بحران‌ها برای منافع مقطعی سوءاستفاده کنند، همکاران ما در صنف ریلی بیش از دو ماه بدون طرح مطالبات حسابداری صرفا بر رفع گلوگاه‌های اقتصادی و ممانعت از خاموشی خطوط تولید کشور تمرکز کردند. این میزان فداکاری و پایداری جای مباهات دارد و نشان می‌دهد که خانواده ریلی با توانمندی و صلابت، اجازه نخواهد داد تحریم‌ها یا فشارهای خارجی کوچک‌ترین خللی در تأمین نیازمندی‌های بنیادین مردم و صنعت کشور ایجاد نماید.
