آسمان بیمحاصره
تنها چند روز پس از آن که وزارت خزانهداری امریکا در بسته طرد اقتصادی ایران، ۲۷ شرکت هواپیمایی را با هدف انزوای بین المللی تحریم کرد وهم چنین عملاً خدماتدهی به هواپیماهای ایران درکشورهای منطقه را زیر تیغ تحریم برد، رسانهها اخبار انسداد آسمان کشور را مخابره کردند. با این حال، گزارشها نشان میدهد زیرپوست اخبار اولیه هنوز اتفاقات زیادی در جریان است. بهطوری که پایداری کریدورهای حیاتی شرق و جنوب شرق آسیا، مانور سریع برخی ایرلاینها و هم چنین خودداری چین از همراهی با آمریکا، به مانع بزرگی برسر این پروژه تبدیل شده است.
ابتکار در استانبول؛ تغییر زمین بازی در ۴۸ ساعت
به گزارش ترابران آنلاین به نقل از خراسان نشان میدهد یکی از ضربهگیرهای پروژه تحریمی اخیر، در یکی از پرترددترین مسیرهای خارجی ایران فعال شده است. پس از انتشار اخباری مبنی بر توقف خدماتدهی برخی شرکتهای فرودگاهی ترکیه تحت فشارهای تحریمی، این نگرانی وجود داشت که شاهراه پروازی ایران و ترکیه به بنبست برسد. با این حال، گزارش رسانههای تخصصی هوانوردی منطقه (نظیر Haber Aero) از یک جابهجایی حسابشده پرده برداشت.
براساس این دادهها، پروازهای پنج ایرلاین ایرانی شامل «قشمایر، ایرانایرتور، آتا، تابان و سروشایر» به فرودگاه استانبول متوقف نشده؛ بلکه ارائه خدمات فرودگاهی، زمینی، پذیرش و رمپ از ۲۳ سپتامبر به یک شرکت تخصصی ترکیهای سپرده شده که از سال ۲۰۲۱ با شرکتهای ایرانی سابقه همکاری داشته و ساختار فعالیت آن آسیبپذیری کمتری در برابر فشارهای ثانویه دارد. اگرچه اعمال این فرآیند جدید به دلیل تمرکز عملیات، ضرورت حضور چند ساعت زودتر مسافران را به همراه داشته و پروازهای برخی شرکتها نظیر ماهان همچنان وضعیت متفاوتی را تجربه میکند، اما خروجی میدانی مشخص است: انسداد ادعایی در فرودگاه استانبول در همان ساعات اولیه دور زده شد و جریان مسافری و تجاری این مسیر برقرار مانده است.
امتداد پروازها به شرق؛ بیاعتنایی آشکار آسیا
علاوه بر ترکیه، تازهترین خبرها همچنین نشان میدهد در جبهه شرق، پروژه آمریکاییها حتی به مرحله ایجاد اختلال تاکتیکی هم نرسیده است. اظهارات رامین کاشفآذر، مدیرعامل شهر فرودگاهی امام خمینی (ره)، حاکی از آن است که مسیرهای پروازی به شرق و جنوبشرق آسیا کماکان در جریان است و پروازها به مقاصدی چون چین، ویتنام و مالزی انجام میشود و حتی رایزنیها برای گشودن خطوط جدید نیز ادامه دارد.
نکته معنادار، اعلام موضع رسمی طرفهای آسیایی بود. در حالی که ادبیات رسانههای غربی از قطع دسترسیهای ایران سخن میگفت، رئیس هیئت نمایندگی سفارت مالزی در تهران به صراحت اعلام کرده هیچ اطلاعی از لغو پروازها میان ایران و مالزی یا منطقه جنوبشرق آسیا ندارد و تبادلات گردشگری و رفتوآمد شهروندان این کشورها به ایران مسیر طبیعی خود را طی میکند. این ثبات پروازی که در کنار تداوم خطوط به مقاصدی چون هند، امارات، افغانستان و جمهوری آذربایجان (لااقل تا ۳ روز گذشته) ثبت شده است، نشان داد تمایل همسایگان و شرکای آسیایی برای همسویی با دستورکارهای تنبیهی واشنگتن بسیار محدود و محتاطانه است؛ رفتاری که حتی در مقاومت روزهای گذشته هند در برابر فشارهای اوفک برای ایجاد محدودیت در تبادلات دارویی با ایران نیز به چشم میآید.
فشارها تمام نشده است؛ سناریوهای سختتر روی میز
با وجود این شواهد میدانی، آیا میتوان نتیجه گرفت که پرونده تحریم هوایی بسته شده و خطر از سر گذشته است؟ پاسخ کارشناسان مسائل ژئوپلیتیک منفی است. ارزیابیها نشان میدهد واشنگتن به این سادگی از این اهرم عقبنشینی نخواهد کرد.
همانگونه که مهدی محمدی، کارشناس مسائل راهبردی، تحلیل کرده است، فشار آمریکا بر همسایگان برای ایجاد محدودیت علیه نهادهای ایرانی همچنان ادامه خواهد داشت و حتی ممکن است برای اثرگذاری روانی بر جامعه، گامهای تازهای برای تنگتر کردن گلوگاهها برداشته شود. علاوه بر این، شکست پروژه محاصره هوایی به معنای رفع کلی تهدیدات نیست؛ آمریکاییها همزمان گزینههای فشار نامتقارن، تسلیح و ساماندهی تحرکات ضدامنیتی و حتی احتمال تشدید تنشهای نظامی را از دستور کار خود خارج نکردهاند. با این حال، تفاوت اساسی این است که بدون قفل شدن مبادی کلان اقتصادی، این فشارها ماهیتی فرسایشی و تبلیغاتی پیدا میکنند و توان ضربه زدن به بنیانهای تجارت خارجی کشور را نخواهند داشت.
وتوی عملیاتی پکن؛ بنبست بزرگ طرد اقتصادی
دلیل اصلی این ناکامی ساختاری در یک نقطه جغرافیایی مشخص نهفته است: پکن. هر طرحی برای محاصره یا طرد اقتصادی کشورها، در نهایت با این پرسش بنیادین روبهرو میشود که قدرتهای بزرگ اقتصادی در کدام سمت ماجرا میایستند؟ اگر چین به این کمپین میپیوست، فشارها جنبهای بحرانی پیدا میکرد؛ اما پکن در نقشی تعیینکننده ظاهر شده است.
دادههای سیاسی و تحلیلی نشان میدهد که چین محاصره هوایی ایران را غیرقانونی دانسته و به رسمیت نشناخته است. این موضع تنها یک بیانیه دیپلماتیک نیست، بلکه بهصورت یک پیام راهبردی حتی در بالاترین سطوح – از جمله در مذاکرات اخیر شی جینپینگ با طرف آمریکایی – منتقل شده است مبنی بر اینکه پکن همکاریهای تجاری و اقتصادی خود با تهران را متوقف نخواهد کرد. منطق حاکم بر تصمیم چین کاملاً بر پایه منافع متقابل ژئوپلیتیک است؛ پکن بهخوبی آگاه است که تسلیم شدن ایران در برابر ابزارهای قهری غرب، مسیر را برای تعمیم همین الگوی مهار و تحریم علیه خود چین هموار میکند. بنابراین، همراهی نکردن پکن (در کنار تداوم تعاملات مسکو با ایران)، پروژه آمریکا را در مهمترین گلوگاه اقتصادی جهان قفل کرده است.
شعام: مذاکرات منطقهای و راهکارهای متعدد غیرنظامی در دستور کار
از سوی دیگر، بیانیه دیروز دبیرخانه شورای عالی امنیت ملی نشان داد که ابتکار عملها برای خنثیسازی محاصره هوایی در جریان است. این دبیرخانه دیروز با تکذیب مقابلهبهمثل نظامی تهران در برابر محدودیتهای هوایی تصریح کرد:
«مذاکرات میان ایران با کشورهای مربوطه برای رفع برخی محدودیتهای هواییِ غیرقانونی ایجاد شده، با جدیت در حال انجام و پیگیری است. همچنین راهکارهای غیرنظامی متعددی برای مقابلهبهمثل وجود دارد که در صورت ضرورت، برای برخی از فرودگاهها اعمال خواهد شد و البته امیدواریم که مسئله به این نقطه نیز منجر نشود.»
ظرفیتهای ژئوپلیتیک ایران فراتر از تحریمهای یکجانبه
در مجموع آرایش کنونی تحولات هوایی نشان میدهد آمریکا اگرچه توانسته در کوتاهمدت اصطکاکهایی ایجاد کند و با پمپاژ رسانهای برای جامعه دلهره بسازد، اما در تبدیل این فشار به یک «محاصره پایدار» تاکنون ناکام مانده است. فعال ماندن خطوط ترانزیتی شرق و جنوبشرق آسیا، ابتکار تاکتیکی ایرلاینهای ایرانی در فرودگاههای منطقه، و مهمتر از همه سد قاطع پکن در رد محاصره، این کارزار را از یک پروژه فلجکننده به تلاشی کماثر تقلیل داده است؛ مسیری که اگرچه در ادامه با سناریوهای تهاجمیتر طرف مقابل همراه خواهد بود، اما نشان داد ظرفیتهای مقاومت ژئوپلیتیک ایران فراتر از معادلات یکجانبه تحریمکنندگان است.
