کوچ خاموش صادرات در غبار مرزها
بحران سوخت ناوگان متوقف در پایانهها، کمبود شدید و فرسودگی کانتینرهای یخچالی، بیثباتی پروتکلهای مرزی با همسایگان و خلأ واگنهای ریلی با دمای کنترلشده، صادرات کالاهای فسادپذیر و استراتژیک کشور را زمینگیر کرده است. این محورهای هشداردهنده، ماحصل نشست هماندیشی فعالان بخش حملونقل و صادرکنندگان کشاورزی است که طی آن از زیان روزانه ۳۰ میلیون تومانی خواب هر کشنده و بلاتکلیفی ۱۲ هزار کانتینر ترانزیتی پرده برداشته شد.
بحران در مبادی مرزی شرق: بنبست تفتان و زمینگیری در ریمدان
به گزارش خبرنگار ترابران آنلاین محمد حجارزاده، فعال صنعت حملونقل جادهای، با تشریح گلوگاههای مبادی صادراتی اظهار داشت: ناوگان صادراتی ما در محورهای تفتان و ریمدان با توقفهای بسیار سنگینی روبهرو بوده است؛ مرز تفتان در حال حاضر بهطور کامل مسدود شده و آخرین محموله ارسالی به مرز ریمدان، به دلیل ناتوانی صاحب کالا در ترخیص و صدور، ۴۰ روز تمام در نقطه صفر مرزی معطل مانده است.
وی تصریح کرد: ماهیت ناوگان یخچالی با بار فله یا سیمان تفاوت بنیادی دارد؛ کشنده در تمام دوران توقف ناگزیر از روشن ماندن و مصرف گازوئیل برای تأمین برودت ترموکینگ بهمنظور جلوگیری از فساد محصولات صادراتی است. در فقدان سوخترسانی رسمی، راننده چارهای جز تهیه هر لیتر گازوئیل با ارقام نجومی ۷۰ تا ۸۰ هزار تومانی در بازار سیاه مرز ندارد؛ معضلی که حاشیه سود این فعالیت را کاملاً از میان برده است.
حجارزاده با انتقاد از فرمول سهمیهبندی شرکت ملی پخش فرآوردههای نفتی افزود: سیستم تخصیص سوخت صرفاً مبتنی بر پیمایش جادهای طراحی شده است؛ در نتیجه دستگاهی که ۴۰ روز در مرز بدون حرکت فیزیکی درجا کار میکند، ریالی سهمیه دریافت نمیکند. در نشست مشترک با مدیران وزارت نفت و شرکت پخش، بر ضرورت تخصیص سهمیه پشتیبان به ناوگان متوقف جهت صیانت از محمولههای فاسدشدنی تأکید کردیم. این موضوع با رویکرد مثبتی ارزیابی شد، اما به نتیجه رسیدن آن نیازمند هماهنگی میان سازمان راهداری و شرکت نفت است.
آمارهای تاملبرانگیز؛ سهم اندک ناوگان یخچالی در شاهراه جادهای
حجارزاده با اشاره به سهم غالب حملونقل جادهای در چرخه اقتصادی گفت: نزدیک به ۹۲ تا ۹۶ درصد بار کل کشور از طریق جاده ترانزیت میشود و این حوزه سهمی ۱۴ درصدی در تولید ناخالص داخلی (GDP) دارد. از حجم ۶۰۰ میلیون تنی کل جابهجایی بار سالانه کشور، حدود ۳۳ میلیون تن (۵.۶ درصد) به محصولات کشاورزی و ۴۵ میلیون تن (۷.۵ درصد) به صنایع غذایی اختصاص یافته است.
وی ادامه داد: از مجموع ۲۵۰ هزار دستگاه کامیون و کشنده فعال، تنها ۱۴ هزار دستگاه دارای کاربری یخچالی هستند و نکته تأملبرانگیز اینجاست که طبق آمارهای میدانی، تنها هزار تا هزار و ۵۰۰ دستگاه (معادل ۱۰ درصد این ظرفیت) در خطوط ترانزیت و صادراتی بینالمللی تردد میکنند.
تراز مالی شکننده و خروج سرمایهگذاران از صنعت
این فعال صنعت حملونقل هزینههای سربار شرکتهای بزرگمقیاس ناوگاندار را کمرشکن خواند و گفت:
- بهای یک جفت لاستیک به مرز ۱۵۰ میلیون تومان رسیده و دسترسی به قطعات یدکی با چالش شدید مواجه است.
- قیمت روز یک دستگاه کشنده حدود ۲۰ میلیارد تومان است که با انضمام تریلر مجهز به یخچال و استانداردهای ترموکینگ، ارزش دارایی هر دستگاه به حدود ۲۸ میلیارد تومان بالغ میشود.
- خواب روزانه هر دستگاه برای شرکتها زیانی نزدیک به ۳۰ میلیون تومان رقم میزند.
حجارزاده با غیرممکن دانستن رشد شرکتهای بزرگمقیاس به سبک الگوهای لجستیکی ترکیه افزود: با احتساب نرخ بهره بالای تسهیلات و بازپرداختهای سنگین لیزینگ، چندین سال طول میکشد تا یک سرمایهگذاری تنها به نقطه سربهسر عملیاتی برسد و اصل سرمایه احیا شود؛ روندی که در نبود درآمدهای ارزی مستمر، توجیه اقتصادی ورود سرمایه به ناوگان را از بین میبرد.
وی همچنین به بحران نیروی انسانی زبده اشاره کرد: راننده ترانزیت یخچالی برای اخذ ویزا، آموزش و تسلط بر مسیر نیازمند زمان و هزینه هنگفت است؛ نیرویی که در مسیر روسیه تجربه دارد، بهسادگی قابل جایگزینی و اعزام به مقاصد افغانستان، پاکستان یا کشورهای آسیای میانه نیست.
دپوی ۱۲ هزار کانتینر در کراچی و سرریز تحولات منطقهای
حجارزاده با اشاره به بیثباتی قوانین گمرکی و ژئوپلیتیک تجاری با همسایگان توضیح داد: متأثر از تغییرات سریع دیپلماتیک، ضوابط مرزی در کوتاهمدت دچار دگرگونی میشوند. علاوه بر این، در پی تحولات پس از جنگ و شرایط حاکم بر حوزه خلیج فارس، بخش اعظمی از کانتینرهایی که باید در بندرعباس پهلو میگرفتند به بندر کراچی تغییر مسیر داده و تخلیه شدند؛ تا جایی که طبق اعلام دبیر انجمن کشتیرانی، امروز ۱۲ هزار کانتینر در آنجا معطل مانده و حتی یک کانتینر هم وارد مبادی ورودی ما نشده است.
وی تأکید کرد: ناگزیر شدن به بهرهگیری از مسیرهای دورتر مانند بنادر عمان و سرویسهای فیدری، هزینههای حملونقل صادراتی را به طور میانگین حدود ۱۵۰ درصد افزایش داده است.
رئیس اتحادیه صادرکنندگان کشاورزی: ۳۰ سال درجا زدن در کانتینر یخچالی و فقدان واگن ریلی سرد
در ادامه این نشست هماندیشی، سید رضا نورانی، رئیس اتحادیه صادرکنندگان محصولات کشاورزی، با انتقاد تند از فرسودگی زنجیره سرد گفت: توسعه صادرات اقلام فاسدپذیر بدون اصلاح ناوگان و زیرساخت بنادر محال است. حدود سه دهه پیش، در زمان تصدی آقای کلانتری در وزارت کشاورزی، هشدار دادیم که صادرات نیازمند پنجهزار کانتینر یخچالی تازه است، اما پس از ۳۰ سال دقیقاً در نقطه اول ایستادهایم.
نورانی افزود: ناوگان جادهای ما فرسوده است و ورود دولت و شبکه بانکی—بهویژه بانک کشاورزی—برای ارائه تسهیلات الزامی است. امروز از توسعه مبادلات تجاری با قطبهایی مانند چین دم میزنیم، اما حتی یک واگن یخچالی استاندارد در شبکه ریلی نداریم؛ موضوعی که فشار بار ترانزیت مواد غذایی و دارویی را منحصراً به دوش جادهها انداخته است.
وی با اشاره به مالکیت خرد و پراکنده کانتینرهای یخچالی، خواستار ادغام و هدایت این واحدها ذیل کنسرسیومها و شبکههای منسجم بزرگمقیاس شد.
آشفتگی دلالان در گمرکات و اثر گرانی بر بازار داخل
رئیس اتحادیه صادرکنندگان کشاورزی پیرامون تبعات اقتصادی این انسداد لجستیکی تشریح کرد:
- کمبود زیرساخت و افزایش قیمت: در پرونده واردات موز از ترکیه، کامیونها به دلیل مقررات در مرز تخلیه میشوند و بهعلت قحطی کانتینر یخچالی جایگزین در مرز، کالا میخوابد؛ این روند بهای موز را برای مصرفکننده داخلی به دو تا سه برابر قیمتهای جهانی رسانده است.
- عدم شفافیت هزینهها: نبود سامانه هوشمند رزرواسیون کانتینر، فضا را برای دلالان باز کرده که با نرخهای سلیقهای، سود کلان را میبلعند بدون آنکه مشخص شود چه سهمی به مالک واقعی ناوگان میرسد.
- ریسک از دست رفتن بازارهای منطقه: با توجه به جهش تولید امسال در بخش سیب درختی و کیوی، در صورت حل نشدن معضل کانتینرهای سرد و توقفهای طولانیمدت گمرکی، مزیت رقابتی صادرات کشور نابود خواهد شد.
الزامات عبور از بحران: از تأسیس جایگاه اختصاصی تا تجهیز ترمینالهای بندری
نورانی در پایان سه راهکار کلیدی را جهت نجات زنجیره سرد کشور ارائه کرد:
- تأسیس جایگاههای سوخت اختصاصی: ایستادن کشندههای حامل کالای فسادپذیر در صفوف کیلومتری پمپبنزینها در کنار بارهای شن، ماسه و سیمان غیرقابل قبول است و با جاماندن از برنامههای بارگیری کشتی، خسارات سنگین میآفریند.
- تسهیل واردات ملزومات از طریق تعاونیهای صادراتی: فعالان صادراتی نباید در انتظار طولانیمدت قطعات و لاستیک داخلی بمانند تا خودروهایشان در تعمیرگاهها خاک بخورد؛ دولت باید مسیر واردات مستقیم قطعات و لوازم یدکی را از طریق تشکلها و تعاونیها هموار سازد.
- ارتقای استانداردهای بنادر تجاری: ایجاد هابهای مجهز به سردخانههای ساحلی و پایانههای پشتیبانی از پلاگینها و تأسیسات کانتینرهای یخچالی در بنادر کشور، شرط بقای کیفیت محصولات از مبدأ تولید تا مقصد نهایی است.
