صنعت پخش در تنگنای بحران
صنعت پخش ایران بر سر یک دوراهی ایستاده است که فشار همزمانِ بحرانهای مقطعی نظیر گرههای مالی در بخش دارو و چالشهای مزمنِ ساختاری مانند فرسودگی ناوگان و تحمیل هزینههای جانبی، فضای تنفس را بر فعالان لجستیک توزیع تنگ کرده است. با این حال، آنچه در نشست متولیان این صنعت برجسته شد، صرفاً صحبت از بحران نبود، بلکه ترسیم نقشهراهی بود برای عبور از اقتصاد پرابهام یعنی گذاری که در آن دیگر متراژ انبارها و تعداد کامیونتها بهتنهایی تضمینکننده بقا نیستند، بلکه الگوریتمها، دادههای رفتار مصرفکننده و بازتعریف زنجیره ارزش هستند که تابآوری شبکه توزیع را در برابر تکانههای محیطی بیمه میکنند.
سقوط حاشیه سود و ریزش شرکتهای استانی
سهراب کارگر، رئیس هیئتمدیره انجمن ملی صنعت پخش ایران، با تحلیل پیامدهای شوکهای محیطی و شرایط حاکم بر اقتصاد کشور در ماههای اخیر گفت: «نخستین ضربه، محدود شدن عرضه از سوی کارخانهها و واحدهای تولیدی بود؛ آسیبی که بیش از همه گریبانگیر شرکتهای پخش استانی و منطقهای شد؛ چراکه این بخش از زنجیره، به دلیل بنیه مالی محدودتر، عمق تابآوری کمتری دارد. در فاصله زمستان سال گذشته تا بهار امسال، حدود ۱۰۰ تا ۱۵۰ شرکت پخش منطقهای فعال در حوزههای حیاتی غذا، دارو و شویندهها دچار بحران شدید شده و عملاً از چرخه بازار خارج شدند.»
وی با اشاره به تغییر رفتار قفسههای فروشگاهی تصریح کرد: «در آغاز دهه ۱۴۰۰ برای یک قلم کالا امکان انتخاب میان ۲ تا ۵ برند در فروشگاهها وجود داشت، اما امروز این تنوع به یک یا نهایتاً دو برند تقلیل یافته است؛ رخدادی که حاصل افت توان نگهداری موجودی توسط خردهفروشان و تحلیل رفتن قدرت خرید مصرفکننده نهایی است.»
کارگر از انقباض فعالیت در شرکتهای پخش سراسری نیز خبر داد و افزود: «فشار هزینهها و افت شدید مارجین سود، شرکتهای بزرگ را نیز ناچار به تعدیل نیرو در فصل بهار کرد. هرچند این شرکتها چراغ کسبوکار را روشن نگه داشتهاند، اما مقیاس عملیاتی آنها بهشدت آب رفته است.»
بحران نقدینگی در شریان دارو؛ ۵ همت چک برگشتی در یک ماه
رئیس انجمن صنعت پخش، بخش توزیع دارو را متأثرترین حلقه این زنجیره دانست و هشدار داد: «عدم تسویه مطالبات داروخانهها از سوی سازمان تأمین اجتماعی از مهر و آبان سال گذشته، کل زنجیره را قفل کرده است؛ داروخانه توان تسویه با شرکت پخش را ندارد و شرکت پخش نیز در پرداخت به تأمینکننده درمیماند. نتیجه چنین چرخهای، ثبت بیش از ۵ هزار میلیارد تومان (۵ همت) چک برگشتی داروخانهها تنها طی یک ماه گذشته است.»
وی در کنار این گره نقدینگی، به جهش اخیر قیمتها اشاره کرد و گفت: «طی روزهای اخیر قیمت بخش قابلتوجهی از اقلام دارویی—بهویژه داروهای عمومی—بین ۵۰ تا ۱۰۰ درصد افزایش یافته که این موضوع تابآوری نقدینگی شبکه توزیع را با چالشی بیسابقه روبهرو میکند.»
تحمیل هزینههای جدید؛ از سامانه انبارها تا بهاء سوخت
کارگر با انتقاد شدید از مصوبه اخیر دولت مبنی بر دریافت کارمزد ۱۰۰۰ تومانی بهازای هر حواله در سامانه جامع انبارها خاطرنشان کرد: «این مصوبه با وعدهها و معافیتهای اولیه پیش از تصویب همخوانی ندارد. دریافت هزینه بابت سامانهای که قرار بود ابزار شفافیت دادهای کشور باشد، نقض غرض و مغایر قوانین بالادستی است. این دست تصمیمها امنیت روانی فعالان اقتصادی را مخدوش میکند و راه را برای کارمزدخواهی سایر سامانهها باز میگذارد. تردیدی نیست که چنین هزینههایی در چرخه توزیع سرشکن شده و در نهایت بار آن بر دوش مصرفکننده خواهد نشست.»
در همین راستا، شیروانی، دبیر انجمن صنعت پخش ایران، بر لزوم بازنگری در مدل قیمتگذاری خدمات توزیع تأکید کرد و گفت: «سود شرکتهای پخش در یک فرمول منقبض متأثر از هزینه سوخت، دستمزد و انبارداری خلاصه میشود. حجم عملیات روزانه و ناوگان فعال در این صنعت، هرگونه نوسان در قیمت حاملهای انرژی یا اختلال در سهمیهها را مستقیماً به نقطه پایانی زنجیره یعنی قیمت مصرفکننده منتقل میکند و صنعت پخش ظرفیت جذب و درونسپاری این هزینههای مازاد را ندارد.»
بازتعریف لجستیک؛ آیا نسل ویزیتورها منقرض میشود؟
سهراب کارگر در بخش دیگری از این نشست، بقای صنعت پخش را به آمادگی برای یک گذار فناورانه گره زد و گفت: «در گذشته داشتن شعب متعدد، ناوگان ملکی گسترده و متراژ انبارها مزیت رقابتی شرکتها بود؛ این زیرساختها همچنان الزامی هستند اما دیگر ضامن بقا نیستند. صنعت پخش فردا شرکتی “دادهمحور” است، نه “ناوگانمحور”. داده است که تعیین میکند چه کالایی، در چه زمان، در چه حجم و به کدام نقطه باید ارسال شود.»
وی افزود: «باید با صراحت پرسید آیا ویزیتورهای امروز، آخرین نسل فروشندگان میدانی هستند؟ پاسخی قطعی وجود ندارد، اما قطعاً شیوه فروش سنتی به خط پایان خود نزدیک شده و ابزارهای هوش مصنوعی و الگوریتمهای تحلیلی، ساختار این صنعت را متحول خواهند کرد.»
فرمول ایرانی برای عبور از عدم قطعیت؛ ارائه ۵۳ پژوهش کاربردی
مقصود نصیرزاده، عضو هیئتمدیره انجمن صنعت پخش نیز با اشاره به انتخاب شعار «از هوشمندی تا تابآوری» برای رویداد امسال، بر ظرفیت مدیریت بحران در کشور تأکید کرد: «شبکه پخش ایران در برهههای حساس—مانند توزیع سریع ۲.۵ برابری کالاهای اساسی یا گسیل ۲۰ هزار خودرو به مقاصد پرتردد در کمتر از ۴۸ ساعت—کارایی خود را در عمل نشان داده است. ما در کشوری با شرایط پرنوسان و نامطمئن (محیط VUCA) فعالیت میکنیم و نیازمند تعریف یک “مدل تابآوری ایرانی” مبتنی بر سرعت و داده هستیم.»
نصیرزاده از تحول علمی در رویداد امسال خبر داد و گفت: «از میان ۸۵ مقاله تخصصی واصلشده به دبیرخانه، ۵۳ مقاله کاربردی با داوری مشترک اساتید دانشگاه و فعالان ارشد صنعت برگزیده شده که بهزودی منتشر میشوند. همچنین در روزهای چهارشنبه و پنجشنبه در قالب پنلهای تخصصی ۴ ساعته، مدلهای عملیاتی گذار به هوشمندسازی و راهکارهای تابآوری شرکتها در شرایط نااطمینانی اقتصادی به بحث گذاشته خواهد شد.»
گفتنی است، هشتمین نمایشگاه و کنفرانس بینالمللی صنعت پخش از ۱۰ تا ۱۳ شهریورماه جاری در محل مجموعه ایرانمال تهران پذیرای فعالان لجستیک، زنجیره تأمین و شبکه توزیع کالا خواهد بود.
