مسیـرهـای شبیخـونزده
نویسنده: خدایار خاشع؛ دبیر کمیته شرکتهای سرمایهگذار در آزادراهها
در جنگ ۴۰ روزه، زیرساختهای حیاتی حملونقل کشور بهویژه پلها و تونلهای جادهای و ریلی در چندین محور راهبردی هدف حملات قرار گرفتند. این حملات، بهدلیل تمرکز بر ابنیه فنی گلوگاهی، میتوانست به اختلال گسترده در جابهجایی مسافر و کالا منجر شود؛ با این وجود، عملکرد میدانی دستگاههای اجرایی بهوضوح نشان داد که مفهوم «تابآوری زیرساختی» در عمل نیز قابلیت تحقق دارد.
در این دوره از حملات، ۶ نقطه ریلی در حال بهرهبرداری، ۳ تونل ریلی در حال ساخت، ۴ تونل آزادراهی در حال ساخت و ۵ دهنه پل آزادراهی در محورهایی نظیر لرستان، خوزستان، مسیر زنجان – تبریز و جاده میانه – تبریز مورد اصابت قرار گرفتند، اما با وجود این حجم از خسارت، در اکثر موارد حداکثر ظرف ۴۸ ساعت پس از هر حمله، این مسیرها بهصورت موقت بازگشایی و جریان ترافیک در شبکه جادهای و ریلی برقرار شد.
راهبرد کلیدی در این موفقیت، اتخاذ رویکرد «بازگشایی سریع با ریسک کنترلشده» بود. در بخش جادهای، اجرای مسیرهای انحرافی و با استفاده از پلهای پیشساخته، امکان عبور سریع وسایلنقلیه را فراهم کرد.
در بخش ریلی نیز در حملات اخیر پل هفت دهانه راهآهن قم، پل ریلی یحییآباد کاشان، پل قوسی زنجان، پل راهآهن هشترود، خطوط ریلی تهران - مشهد در محدوده بخش قلعهنو شهرستان ری و پل راهآهن چهارباغ مورد تهاجم قرار گرفت که شرکت راهآهن جمهوری اسلامی نهتنها با مهارت فنی و مهندسی بلکه با خودباوری جمعی و تعهد، پل هفت دهانه راهآهن قم را در کمتر از ۴۰ ساعت و پل راهآهن امینآباد زنجان که حدود ۳۵ متر از عرشه پل و ۱۵۰ متر از خطوط ریلی آن دچار خسارت جدی شده بود در طول چهار روز بازسازی و حرکت قطارها و حمل بار و مسافر برقرار شد که شرکت راهآهن ایران کارنامه درخشان و ماندگاری از خود باقی گذاشت و با بسیج اکیپهای فنی، ترمیم سریع بستر خطوط، نصب سازههای موقت و اعمال محدودیتهای سرعت، حرکت قطارها در کوتاهترین زمان از سر گرفته شد.
این اقدامات، نمونهای از آمادگی عملیاتی و تجربه انباشته در مدیریت بحران زیرساختی بهشمار میرود. در حوزه تونلها، تجربه اخیر بار دیگر نشان داد که دهانههای ورودی آسیبپذیرترین نقاط در برابر حملات هستند. بهعنوان نمونه، تونلی در محور آزادراهی بروجرد- خرمآباد چندین بار هدف قرار گرفت، اما بهدلیل پایداری سازه اصلی، تنها ورودیها دچار تخریب شدند. این موضوع، ضرورت بازنگری در طراحی حفاظتی ورودیها و مقاومسازی نقاط بحرانی را برجسته میکند.
در میان پروژههای مورد اصابت، پل B1 کرج بهعنوان شاخصترین نمونه مطرح است؛ سازهای پیچیده که در آستانه بهرهبرداری نیز قرار داشت و در اثر حملات دچار آسیب جدی شد. بررسیهای فنی در حال انجام است و تصمیمگیری درباره مرمت یا تخریب کامل آن، به ارزیابی دقیق رفتار سازهای اجزای اصلی وابسته خواهد بود. برآوردها نشان میدهد که هزینه بازسازی این پروژه میتواند بین چند هزار میلیارد تا بیش از ۱۲ هزار میلیارد تومان متغیر باشد.
تجربه اخیر، چند پیام راهبردی برای آینده توسعه زیرساختهای حملونقل کشور دارد: نخست، ضرورت حرکت به سمت طراحیهای تابآور و ماژولار که امکان ترمیم سریع را فراهم میکنند؛ دوم، اهمیت ایجاد ذخایر راهبردی تجهیزات پیشساخته و اضطراری؛ سوم، تقویت سامانههای پایش هوشمند و ارزیابی سریع خسارت؛ و در نهایت، ارتقای هماهنگی نهادی در مدیریت یکپارچه بحران. در مجموع، بازگشایی ۴۸ ساعته مسیرها پس از تخریب، تنها یک موفقیت اجرایی کوتاهمدت نیست، بلکه نشانهای از ظرفیت فنی و مدیریتی کشور در حفظ تداوم خدمات حیاتی در شرایط پرریسک است ظرفیتی که میتواند مبنای برنامهریزیهای آینده برای افزایش تابآوری شبکه حملونقل ایران قرار گیرد.
طبق ماده ۲۱ قانون برنامه ششم و اسناد بالادستی همه پروژههای عمرانی کلان کشور باید پیوست پدافند غیرعامل داشته باشند، اما عملاً بسیاری از پروژهها یا بدون این پیوست اجرا هستند و یا پیوستها صرفاً برای دریافت مجوزهای مربوطه تهیه میشوند و ضمانت اجرایی کافی ندارند چرا که به این موضوع تاکنون بهعنوان یک امر فرعی نگاه میشده است، در حالی که باید در پیوست پدافند غیرعامل، مسیر جایگزین برای مواقع انسداد راه اصلی طراحی شود. همچنین برای تامین امنیت سایبری زیرساختها باید سامانههای کنترل هوشمند ترافیک، ایمنسازی و برای رمزنگاری و محافظت ارتباطات دیجیتال در سامانههای تردد مثل تابلوهای پیامنما و سیستم نظارت تصویری راهکارهایی اندیشیده شود.
آموزههای کشورهای پیشرو
آنچه گفتیم، کردار و ساختار ما در حوزه پدافند غیرعامل در پروژههای راهسازی بود اما رفتار کشورهای دیگر و کارنامه عملیاتی آنها هم آموزنده خواهد بود و شاید الگوبرداری از تجارب آنها چراغ راهی برای بهبود شرایط به دست ما دهد.
در ایالات متحده آمریکا سندی به نام سند Homeland Security Infrastructure Protection Plan برای ایمنسازی زیرساختها در برابر حملات تروریستی و بلایای طبیعی وجود دارد. همچنین در پروژههای جادهای الزامات آژانس مدیریت اضطراری فدرال (FEMA) و وزارت حملونقل (USDOT) در طراحی پلها، تونلها و مسیرهای فرعی لحاظ میشود. همچنین در هر منطقه بیش از یک مسیر ترانزیتی اصلی بهعنوان راه جایگزین برای زمان بحران طراحی شده است و استفاده از سیستمهای شبیهسازی حملات و مدیریت بحران پیش از اجرای پروژه مطالعه میشود.
در آلمان نیز پدافند غیرعامل با مهندسی ایمنی شهری (Urban Safety Engineering) ترکیب شده است. تونلها و پلها با دربهای اضطراری تهویه مقاوم در برابر گازهای سمی و پناهگاههای کوچک تجهیز میشوند. همچنین در موسسه استاندارد آلمان (DIN)، برای ساخت پلها و جادهها استانداردهای سختگیرانه در برابر انفجار یا سیل تعریف شده است.
و اما در ژاپن، در طراحی آزادراهها و خطوط راهآهن روی مقاومت در برابر زلزله و سونامی تمرکز میشود. علاوه بر آن، شبکه گستردهای از مسیرهای تخلیه اضطراری و آزمایشهای منظم پایداری سازهها وجود دارد و سامانه هشدار سریع زلزله در مدیریت ترافیک بزرگراهها (ITS) ادغام شده است.
روسیه نیز به امنیت تونلها و پلها در برابر حملات بسیار اهمیت میدهد. در بسیاری از مناطق کوهستانی تونلها بهصورت دوگانه و با مسیر قرار داخلی طراحی میشوند. پایگاههای امنیتی و تجهیزات اضطراری در بزرگراهها و ایستگاههای بازرسی وجود دارند.
با توجه به شرایط فعلی، امکان اجرای بعضی از اقدامات ذکر شده در ایران نیز وجود دارد. بهعنوان نمونه، مسیرهای پشتیبان با برنامهریزی منطقهای در فاز طراحی قابلاجرا هستند. پلها و تونلها نیز با تعریف استانداردهای مهندسی و مصالح قابلیت ایمنسازی را دارند.
همچنین با اتصال زیرساختهای حملونقل به شبکههای بحران و مدیریت شهری میتوان سامانه هشدار بحران را مستقر کرد؛ حتی با تدوین اطلس تهدیدات و آموزش تخصصی مشاوران میتوان تهدیدات منطقهای را بررسی و ارزیابی کرد. این در حالی است که ایجاد پناهگاه، راه فرار و پایگاه امداد فقط به بودجه نیاز دارد.
خلاصه اینکه کشورهای پیشرفته پدافند غیرعامل را بهصورت یک بخش اصلی از طراحی و اجرا در پروژههای زیرساختی در نظر میگیرند و ایران نیز میتواند بسیاری از این تجربیات را با بومیسازی، بازنویسی مقررات ملی و آموزش تخصصی اجرایی کند.
در پایان باید بار دیگر خاطرنشان میشود که تقویت ویژگیهای موثر در پدافند غیرعامل بهویژه در امور زیرساختی و عمرانی نیازمند رویکردی چند لایه هماهنگ و آیندهنگر است. با در نظر گرفتن شرایط جغرافیایی، تهدیدات بالقوه و نیازهای توسعهای کشور میتوان با اجرای اصول پدافند غیرعامل زیرساختهایی ایمن، پایدار و تابآور ایجاد کرد.
