قطب تربیت ژنرال‌های ریل در خاورمیانه
معرفی مرکز آموزش ريلي راه‌آهن‌های خاورمیانه، (UIC MERTCe)، ظرفیت‌ها و دوره‌های آن
در دهه‌های اخیر، صنعت حمل‌ونقل ریلی به یکی از ارکان کلیدی توسعه‌ی اقتصادی، اتصال منطقه‌ای و حمل‌ونقل پایدار تبدیل شده است. رشد شبکه‌های ریلی، معرفی فناوری‌های نوین در حوزه‌ی سیگنالینگ، ناوگان ریلی و مدیریت ایمنی، و نیز پیچیدگی روزافزون عملیات بهره‌برداری، همگی بر لزوم تربیت نیروی انسانی متخصص و هماهنگی بین‌المللی تأکید دارند. در همین راستا، اتحادیه‌ی بین‌المللی راه‌آهن‌ها (UIC) مجموعه‌ای از مراکز آموزشی منطقه‌ای را ایجاد کرده است که یکی از مهم‌ترین آن‌ها در منطقه‌ی خاورمیانه، مرکز آموزش ریلی راه‌آهن‌های خاورمیانه (UIC MERTCe) است.
۱. تاریخچه و ساختار تشکیلاتی مرکز
مرکز آموزش ریلی راه‌آهن‌های خاورمیانه (UIC MERTCe) در سال ۲۰۱۲ میلادی، تحت نظارت اتحادیه‌ی بین‌المللی راه‌آهن‌ها (UIC) و در بدنه‌ی راه‌آهن دولتی ترکیه (TCDD) در شهر آنکارا تأسیس شد. این مرکز به‌عنوان یک مرکز آموزشی بین‌المللی وابسته به مجمع منطقه‌ای راه‌آهن‌های خاورمیانه (UIC RAME) فعالیت می‌کند و مدیریت آن با همکاری دپارتمان منابع انسانی راه‌آهن دولتی ترکیه انجام می‌شود. این ساختار به مرکز امکان می‌دهد تا با استفاده از ظرفیت‌های اجرایی TCDD و زیرساخت‌های آموزشی ترکیه، برنامه‌های خود را به‌صورت منظم اجرا نماید.
۲. مأموریت، چشم‌انداز و راهبرد
مأموریت اصلی مرکز آموزش ریلی راه‌آهن‌های خاورمیانه (UIC MERTCe) یافتن راه‌حل‌های مؤثر برای تأمین نیازهای آموزشی راه‌آهن‌های کشورهای خاورمیانه و حمایت از همکاری‌های ریلی منطقه‌ای است. این مرکز برای تحقق این مأموریت، برنامه‌های آموزشی میان‌مدت و بلندمدت طراحی می‌کند که در آن‌ها به‌صورت علمی و عملی به نیازهای فنی کشورهای عضو پاسخ داده می‌شود.
۲.۱ اهداف و چشم‌انداز
از اهداف اصلی این مرکز، حمایت از ارتقای مهارت‌های نیروی انسانی متخصص و اجرای مؤثر پروژه‌هاست. چشم‌انداز مرکز نیز تبدیل‌شدن به قطب پیشرو در منطقه از طریق ارائه‌ی آموزش‌های علمی و فنی و انتقال فناوری و اطلاعات است.
۲.۲ راهبرد
راهبرد اصلی این مرکز، شناسایی صحیح نیازهای آموزشی و استفاده از روش‌های مناسب آموزشی و مدیریت پروژه است. به همین دلیل، مرکز به‌صورت دوره‌ای، پرسشنامه‌های نیازسنجی را برای اعضای RAME ارسال می‌کند و بر اساس بازخورد آن‌ها، دوره‌های حضوری و آنلاین برگزار می‌نماید.
۳. حوزه‌های آموزشی و فعالیت‌های تخصصی
حوزه‌های آموزشی MERTCe طیف وسیعی از موضوعات فنی، عملیاتی و مدیریتی را پوشش می‌دهد که در زیر به تفکیک ارائه می‌شود.
۳.۱ دوره‌های مرتبط با خطوط و ابنیه
• دوره‌ی تخصصی تعمیر و نگهداری سوزن‌های ریلی: این دوره در ۱۲–۲۳ آبان ۱۴۰۴ در آنکارا ترکیه، با همکاری TCDD و VADEMSAŞ برگزار شد. در این دوره ۱۵ کارشناس ریلی از کشورهای مختلف از جمله اردن، سوریه، تانزانیا، سودان، مراکش و قرقیزستان با مباحث نظری و عملی نگهداری سوزن‌ها آشنا شدند.
• دوره‌ی نگهداری روسازی و خطوط ریلی: این دوره در تاریخ ۲۶ آبان تا ۷ آذر ۱۴۰۴ در آنکارا برای کارشناسان راه‌آهن سوریه (CFS) و راه‌آهن حجاز سوریه (SHR) برگزار شد و ۱۰ کارشناس در آن شرکت کردند.
۳.۲ آموزش وسائط نقلیه‌ی ریلی
نخستین فعالیت از برنامه‌ی آموزشی ۲۰۲۶–۲۰۲۷ مرکز، دوره‌ی آموزش وسائط نقلیه‌ی ریلی بود که از ۲۹ تیر تا ۲ مرداد ۱۴۰۵ در آنکارا و با همکاری آکادمی راه‌آهن ترکیه برگزار شد. در این دوره کارشناسانی از راه‌آهن جمهوری اسلامی ایران (RAI)، راه‌آهن سوریه (CFS) و راه‌آهن دولتی مقدونیه‌ی شمالی حضور داشتند. این دوره به بررسی انواع وسائط نقلیه از جمله واگن‌های مسافربری، باری، لوکوموتیوها و واحدهای چندگانه پرداخت.
۳.۳ سیستم‌های سیگنالینگ و ارتباطات
مرکز همچنین دوره‌هایی در زمینه‌ی سیستم‌های مدرن سیگنالینگ و ارتباطات، نصب و نگهداری سیستم‌های الکترونیکی، و مدیریت کنترل ترافیک ریلی برگزار می‌کند. به‌عنوان نمونه، در دوره‌ی آموزشی اعزام و سیگنالینگ قطار برای راه‌آهن افغانستان (ARA) که از تاریخ ۶ تا ۱۷ فروردین ۱۳۹۷ برگزار شد، هشت مهندس افغان در کلاس‌های آنکارا و در سایت‌های کنترل ترافیک و شبیه‌ساز عملیاتی آموزش‌های عملی دریافت کردند.
۳.۴ ایمنی، مدیریت ریسک و حمل‌ونقل کالاهای خطرناک
ایمنی یکی از محورهای اصلی برنامه‌های آموزشی این مرکز است. دوره‌های مدیریت ایمنی (Safety Management – SMS)، ایمنی عملکردی (RAMS & LCC) و قوانین حمل‌ونقل کالاهای خطرناک از جمله عناوین ثابت برنامه‌ی سالانه‌ی مرکز هستند که در برنامه‌ی ۲۰۲۶–۲۰۲۷ نیز پیش‌بینی شده است.
۴. برنامه‌ی آموزشی ۲۰۲۶–۲۰۲۷
برنامه‌ی آموزشی ۲۰۲۶–۲۰۲۷ مرکز مرچه شامل موارد ذیل است:
| عنوان دوره | زمان برگزاری |
|---|---|
| آموزش وسائط نقلیه‌ی ریلی (Rolling Stock Training) | ژوئیه ۲۰۲۶ (برگزارشده) |
| سمینار مدیریت نگهداری (ECM Seminar) | اکتبر |
| نگهداری و کنترل خط راه‌آهن (رویکردهای نوآورانه) | نوامبر |
| سمینار سیستم مدیریت ایمنی (SMS) | مارس |
| دوره‌ی تخصصی نگهداری سوزن‌های راه‌آهن | می |
| ایمنی عملکردی (RAMS) | نوامبر |
| آموزش ایمنی بارگیری UIC (پیش‌نویس) | — |
۵. همکاری‌های بین‌المللی و ظرفیت‌سازی منطقه‌ای
مرکز آموزش ریلی راه‌آهن‌های خاورمیانه (UIC MERTCe) در راستای مأموریت خود، پروژه‌های ظرفیت‌سازی را برای کشورهای مختلف منطقه با الگوهای متفاوت و منطبق با نیازهای محلی اجرا می‌کند. برخی از این پروژه‌ها عبارتند از:
• افغانستان: آموزش سیگنالینگ و اعزام قطار با تأمین مالی مشترک بانک توسعه‌ی اسلامی (Islamic Development Bank – IDB) و آژانس همکاری و هماهنگی ترکیه (TIKA).
• عراق: راه‌اندازی مؤسسه‌ی ریلی بر اساس استانداردهای بین‌المللی و برگزاری دوره‌های فنی در زمینه‌ی ایمنی خط، سیگنالینگ، نگهداری زیرساخت و روسازی.
• سودان: برگزاری دوره‌ی آموزشی روسازی و ابنیه‌ی فنی.
• اتیوپی: طراحی برنامه‌ی توسعه‌ی ظرفیت‌های منابع انسانی.
• جیبوتی و اتیوپی: برگزاری دوره‌ی آموزشی مسائل حمل‌ونقل ریلی در مرزها.
این برنامه‌ها نشان می‌دهد که مرکز صرفاً به برگزاری دوره‌های عمومی بسنده نمی‌کند، بلکه برنامه‌ها را متناسب با نیاز اعلام‌شده توسط کشورهای عضو UIC طراحی و اجرا می‌نماید.
۶. زیرساخت‌های پشتیبان: مرکز تحقیقات و فناوری راه‌آهن (DATEM)
این مرکز در راستای استفاده از ظرفیت‌های علمی و پژوهشی، با مرکز تحقیقات و فناوری راه‌آهن (DATEM) همکاری دارد. DATEM هدف خود را انجام تحقیق در سیستم‌های راه‌آهن، شناسایی نیازها و مشکلات و ارائه‌ی راه‌حل‌های نوآورانه برای افزایش ایمنی عملیاتی و توسعه‌ی فناوری‌های جدید تعریف کرده است. این مرکز خدمات مهندسی ژئوتکنیک، سیگنالینگ الکترونیکی و مخابرات، جوش‌کاری و آزمایش‌های مخرب و غیرمخرب (تحت استاندارد TS EN ISO 9712) را ارائه می‌دهد.
۷. بررسی موردی: دوره‌ی آموزشی وسائط نقلیه‌ی ریلی
گزارش‌های ارزیابی تهیه‌شده توسط کارشناسان متخصص راه‌آهن ج.ا.ا از دوره‌های آموزشی برگزارشده توسط مرکز آموزش ریلی راه‌آهن‌های خاورمیانه (UIC MERTCe) از جمله دوره‌ی مرداد ۱۴۰۵ با موضوع «وسائط نقلیه‌ی ریلی»، نشان‌دهنده‌ی هم‌سویی بالای محتوا با استانداردهای بین‌المللی است. این دوره‌ها با تمرکز بر مباحث کلیدی نظیر زیرسیستم‌های پیشرفته‌ی ناوگان (مانند بوژی، سیستم‌های ترمز و قوای محرکه)، مدیریت چرخه‌ی عمر تجهیزات و استانداردهای ایمنی UIC، مزایای زیر را برای متخصصین فراهم آورده‌اند:
• به‌روزرسانی دانش فنی: آشنایی با آخرین فناوری‌های نوین در طراحی و ساخت تجهیزات ریلی.
• بهره‌وری عملیاتی: یادگیری متدهای نوین نگهداری پیشگیرانه جهت کاهش هزینه‌ها و افزایش قابلیت اطمینان ناوگان.
• ارتقای سطح ایمنی: انطباق با استانداردهای جهانی در حوزه‌ی بهره‌برداری و تعمیرات تجهیزات.
۸. جمع‌بندی و نتیجه‌گیری
مرکز آموزش ریلی راه‌آهن‌های خاورمیانه (UIC MERTCe) به‌عنوان یکی از ارکان اصلی آموزش ریلی در منطقه، نقش پررنگی در توسعه‌ی ظرفیت‌های فنی و نیروی انسانی راه‌آهن‌های کشورهای منطقه ایفا می‌کند. این مرکز با تکیه بر حاکمیت UIC، ظرفیت‌های اجرایی TCDD و همکاری‌های بین‌المللی با نهادهایی نظیر IDB و TIKA، توانسته است طیف گسترده‌ای از نیازهای آموزشی اعم از نگهداری خطوط، وسائط نقلیه‌ی ریلی، سیگنالینگ، ایمنی و مدیریت ریسک را پوشش دهد.
توسعه‌ی همکاری‌های آموزشی با مرکز فوق‌الذکر، در کنار پتانسیل‌های بالای راه‌آهن ایران از جمله مرکز آموزش‌های تخصصی ریلی و دانشکده‌ی مهندسی راه‌آهن، می‌تواند به ایجاد یک هم‌افزایی قدرتمند در حوزه‌های مختلف ریلی منجر گردد.
پی‌نوشت
مرکز آموزش ریلی راه‌آهن‌های خاورمیانه (UIC MERTCe)، گاهی در هماهنگی با اتحادیه‌ی بین‌المللی راه‌آهن‌ها از سایر مناطق دیگر این اتحادیه همچون آفریقا و… نیز شرکت‌کننده می‌پذیرد.
منابع
• رحیمی، ح. (۱۴۰۵). گزارش شرکت در برنامه‌ی آموزشی وسائط نقلیه‌ی ریلی توسط مرکز آموزش راه‌آهن‌های خاورمیانه (MERTCe). تهران: اداره‌ی کل نیروی کشش راه‌آهن جمهوری اسلامی ایران.
• مرکز آموزش فعالیت‌های راه‌آهن UIC خاورمیانه. (بی‌تا). مرکز آموزش فعالیت‌های راه‌آهن UIC خاورمیانه. آنکارا: مدیریت منابع انسانی TCDD.
• UIC MERTCe. (۲۰۲۶). General Information on UIC MERTCe and 2026-2027 Training Plan. Ankara: Turkish State Railways (TCDD).
• MERTCe. (بی‌تا). معرفی مرکز و برنامه‌های آموزشی (سند داخلی). آنکارا.
