در برابر همه آرای کاهنده، یک رأی علمی به سبد افزایش تراز آب دریای کاسپین افتاد

با امیـد به بـاد!

بی‌سوادی دریایی

علیزاده با اشاره به موضوع Ocean Literacy یا همان سواد اقیانوسی که ما در کشورمان به سواد دریایی ترجمه کردیم، گفت: «مطابق با آن، از دو دوره گذشته مدیریت پژوهشگاه اقیانوس‌شناسی با آموزش و پرورش برای ورود مطالب دریایی به کتاب‌های دبیرستان قرارداد منعقد کرد اما علی‌رغم تلاش‌هایی که شده هنوز این اتفاق رخ نداده و متاسفانه حتی جامعه علمی، دانشگاهی و کارشناسی ما با سواد دریایی فاصه دارد.»
او با اشاره به کتاب‎‌های جغرافیایی بخش استان‌شناسی کلاس دهم که دو استان بزرگ ساحلی مازندران و هرمزگان را به‌عنوان دارنده بیشترین ساحل در شمال و جنوب کشور معرفی کرده، خاطرنشان کرد: «اما در نقشه آن، دریا یا سفید یا آبی است و هیچ چیز دیگری در آن نمایش داده نشده است، حتی اگر درباره ماهی هم صحبت می‌کند عکس آن را داخل خشکی نمایش داده است و مشخص نیست که این گونه از آبزیان در کدام بخش از آب زندگی می‌‌کنند و اکولوژی آنها چیست. درباره بنادر نیز اطلاعی از آبخور، تاسیسات بندری و… ندارد.»
معاون پژوهشی پژوهشگاه اقیانوس‌شناسی، با تاکید بر اینکه این ناآگاهی ما نسبت به دریا در شرایطی است که ما از حوضه آبریز، آب خود دریا، منابع زیستی، منابع هیدروکربنی (مورد استفاده در آذربایجان، قزاقستان و اندکی ترکمنستان)، کشتیرانی، گردشگری، آب‌شیرین‌کن و… بهره‌برداری می‌کنیم، گفت: «در حوزه آبزی‌پروری در این دریا هنوز اقدام خاصی انجام نشده و شکل صنعتی ندارد، فقط قزاقستان در حال برنامه‌ریزی برای آبزی‌پروری با پیشروی در دریا و پرورش ماهیان سردابی با کمک نروژ است.»
او خاطرنشان کرد: «آب‌شیرین‌کن نیز یکی دیگر از استفاده‌های ما از دریا است، اما ترکمنستان و قزاقستان در این زمینه بسیار فعال‌تر هستند؛ حتی ترکمنستان برای شیرین‌سازی یک میلیون و ۲۰۰ هزار مترمکعب آب (به اندازه رودخانه تجن) در روز برای شرب، صنعت و کشاورزی با یک شرکت آمریکایی قرارداد منعقد کرده است. علاوه بر آن، این کشور تعداد زیادی آب شیرین‌کن در حد ۳ تا ۵ هزار متر مکعب در روز برای بخش نفتی یا شهری دارند.»

همیشه پای انسان در میان است

تاکنون با مشخصات حوضه آبریز دریای کاسپین آشنا شدیم و متوجه شدیم که چه نوع‌ بهره‌برداری‌هایی از این پیکره آبی داریم، اما چالش‌های اصلی در حوزه کاسپین چیست؟
علیزاده، تغییر اقلیم، نوسان تراز آب و فعالیت انسانی را از چالش‌های بزرگ‌ترین دریاچه جهان برشمرد و گفت: «در حوزه جنوبی کاسپین دما در حال افزایش است. تراز آب نیز تا با روندی کاهنده حدود ۱۵ سانتی‌متر در سال آبی گذشته کاهش یافته است.»
او تاثیر فعالیت‌های انسانی را اصلی‌ترین عامل تاثیرگذار بر کاسپین دانست و گفت: «نتیجه فعالیت‌های انسانی این بوده که گروه ماهیان خاویاری در لیست قرمز IUCN (اتحادیه بین‌المللی حفاظت از طبیعت) و صید ممنوع با هدف اقتصادی قرار گیرد؛ با این وجود در هر ۵ کشور صید این گونه ادامه دارد. همچنین شکار پرندگان مهاجر، صید فوک در روسیه، ورود فاضلاب و پساب شهری به دریا، آلودگی‌های نفتی و… نشان می‌دهد که فشار زیادی بر منابع زیستی کاسپین وارد می‌شود که ارتباطی با تراز آب ندارد، بلکه به رفتار انسان مرتبط است.»
به گفته این کارشناس علوم دریایی، با اینکه تالاب گمیشان در ایران نیز کاملاً خشک شده، همچنان حفاظتی از محدوده تالاب به عمل نمی‌آید و حتی برای پرورش دام از آن استفاده می‌شود.
علیزاده افزود که تاثیر انسان بر دریا، به آلودگی خلاصه نمی‌شود. ما فعالیت‌های فیزیکی غیر از آلودگی داریم، مثلاً در بالادست با مجوز استانداری شن و ماسه برداشت می‌شود که سطح رودخانه را فرسایش می‌دهد، بعد ما مثلاً برای جلوگیری از خرابی پل‌ها، بتن‌ریزی انجام می‌دهیم و محل امن ماهی‌ها را تخریب می‌کنیم. این موضوع نشان می‌دهد در ایران، نه تنها اکولوژی حرف اول را نمی‌زند بلکه ما برای پایداری آن هیچ تلاشی هم نمی‌کنیم. این در حالی است که وقتی در سال‌های گذشته آبدهی ولگا کاهش یافت، در روسیه تصمیم گرفته شد ابتدا آب‌دهی اکولوژیک پایدار بماند، بعد امکان کشتیرانی مهیا باشد و در مرحله بعد، گردشگری حفظ شود.
او یکی دیگر از چالش‌های این دریاچه را پدیده کم‌اکسیژنی خواند و گفت: «سرمای سخت، مواد مغذی اکسیژن در سطوح آب را جابه‌جا و شرایط اکولوژیک را بهتر می‌کند، اما فعلاً خبری از شرایط بهتر اکولوژیک نیست؛ چراکه متاسفانه به دلیل افزایش گرما، تغییر اقلیم و نداشتن زمستان‌های سخت در بخش‌های عمیق کاسپین جنوبی و میانی پدیده کم‌اکسیژنی، هم در سطوح آب و هم در سطوح دریا ظاهر شده است.»
معاون پژوهشی پژوهشگاه اقیانوس‌شناسی، با بیان اینکه یکپارچگی اکولوژیک به معنی جنگل، جلگه یا تالاب، دهانه رودخانه و دریا است، گفت: «ما یکپارچگی اکولوژیکی خود را از دست داده‌ایم، تنها جایی که این یکپارچگی وجود داشت در گیسوم بود که آن هم از بین رفته است.»
او با بیان اینکه تراز موضوعی است که ما انسان‌ها پشت آن پنهان می‌شویم، گفت: «مشکلات محیط‌زیستی کاسپین به مدیریت و کار بیشتر نیاز دارد و وقتی ما نمی‌توانیم مدیریت خوبی داشته باشیم، کاهش تراز را در دهل و کرنا می‌کنیم، در صورتی که وجود پلاستیک‌ در دریا و کثیف بودن و نا‌امن بودن آب برای تخم‌ریزی ماهی‌ها به تراز آب بستگی ندارد، اکوسیستم کاسپین را در همین تراز پایین هم می‌توان پایدار نگاه داشت.»

دست به دست هم ندادیم

او غفلت کشورهای ساحلی کاسپین را در همکاری با هم یکی دیگر از عومل موثر در سرنوشت این دریاچه خواند و گفت: «همزمان با تشکیل سازمان CASPCOM یا همان کمیته هماهنگی هواشناسی، آب‌شناسی و مراقبت محیطی دریای کاسپین در روسیه، در اتحادیه اروپا سازمان ECMWF یعنی مرکز اروپایی پیش‌بینی میان‌مدت وضع هوا تشکیل شد که منطقه‌ای بود اما چون نتیجه‌بخش شد، برای کل کشورها دیتا دارند تا جایی که هیچ‌گونه مدل‌سازی می‌توان بدون آن نمی‌شود انجام داد؛ در حالی که CASPCOM نتوانست به این جایگاه برسد.»
به گفته علیزاده؛ مورد دیگر همکاری‌ها، اتحادیه دانشگاه‌های ساحلی دریایی است که متاسفانه هیچ‌گونه همکاری دانشگاهی بین ۵ کشور شکل نگرفت تا جایی که حتی مدرک یکی از دانشگاه‌های ساحلی ایران در ۴ کشور دیگر معتبر نیست، اما در اروپا با راه‌اندازی سیستم اراسموس، همه دانشگاه‌های آنها مدارک یکدیگر را به رسمیت می‌شناسند و نیازی به ترجمه دوباره مدارک نیست.» او افزود: «کنوانسیون تهران نیز یک توافق‌نامه دیگر است که خیلی جزئی و دقیق نوشته شده، اما حتی نتوانستیم دفتری برای آن در کشورهای ساحلی دایر کنیم و دفتر آن اکنون در سوئیس است.»
معاون پژوهشی پژوهشگاه اقیانوس‌شناسی خاطرنشان کرد: «ما کمیسیون منابع زنده دریای کاسپین را نیز داریم که کشورهای حاشیه این دریا در آن سالانه جلساتی را برگزار می‌کنیم؛ اما در ضمانت اجرایی این تصمیمات هنوز دچار مشکل هستیم و یک فرایند نظارتی و کنترلی برای این موضوع نداریم. به هر حال حفظ و احیای کاسپین نیازمند هماهنگی و همکاری همه دستگاه‌های متولی و در کنار آن هماهنگی تمام کشورهای حاشیه دریا هست و تا ما این فضا و این شرایط را نتوانیم اجرا کنیم، در حفظ کاسپین موفق نخواهیم شد.»

دوباره به اوج می‌رسیم؟

معاون پژوهشی پژوهشگاه اقیانوس‌شناسی، با توجه به اینکه حجم آب دریای کاسپین بیش از ۱۸۰۰ برابر حجم آب برداشت‌شده و ۲۷۰ برابر حجم آب ورودی است، با اعتقادی راسخ اعلام کرد که حتی با لحاظ کردن تغییر اقلیم، میزان ورودی و برداشت آب هیچ‌گاه سرنوشت آرال یا دریاچه‌های خشک‌شده برای کاسپین رقم نمی‌خورد، افزود: «دریاچه ارومیه مانند سینی پرآب و آرال مانند تابه پرآبی است که در معرض تابش خورشید سطح آب و لایه‌های زیرین کاملاً گرم و تبخیر می‌شود. آنها عمق زیاد ندارند و آنقدر به دبی (آب‌دهی) رودخانه‌ها وابسته هستند که اگر چند سال آب‌دهی کم شود، به راحتی سطح آب هم کاهش می‌یابد؛ اما در کاسپین دمای آب زیرین به شدت پایین می‌آید و با تابش خورشیدی به جز بخش شمالی دریا، لایه‌زیرین متاثر نمی‌شود.»
علیزاده چنین پیش‌بینی کرد که روند تغییر تراز آب دریا از اواخر امسال یا آغاز سال آینده تغییر می‌کند؛ زیرا اندازه‌گیری‌های ماهواره SWOT (مربوط به توپوگرافی آب‌های سطحی و اقیانوسی) و اندازه‌گیری هیدرو‌متولوژی روسیه نیز نشان می‌دهد که در طغیان‌های بهاری سال گذشته رودخانه ولگا ۷۰ کیلومتر مکعب آب‌دهی به کاسپین رخ داده که در سال جاری به ۱۲۰ کیلومتر مکعب بالغ شده است.
او با بیان اینکه این علائم خوبی است که امسال تراز یا باید تثبیت شود یا افزایش یابد، گفت: «پیش‌بینی‌های هواشناسی نیز می‌تواند مؤید این ادعا باشد؛ زیرا از وقوع ال‌نینو در پاییز در منطقه کاسپین، بخشی از عراق، ترکیه و قفقاز خبر می‌دهد.»
او با بیان اینکه حوضه این دریا بسیار بزرگ است و صرف افزایش دمای هوا به معنی افزایش تبخیر نیست، زیرا باید یک حرکتی این رطوبت را از محیط خارج کند، در غیر این صورت خود رطوبت زیاد باعث کاهش تبخیر می‌شود، گفت: «بررسی سیستم باد در این منطقه در بازه زمانی ۶۰ ساله با داشتن اوج و حضیض نشان می‌دهد که فقط دبی ولگا و تبخیر در تراز آب دریا موثر نیست، بلکه با تغییر رژیم باد تراز آب دریا نیز دستخوش تغییر می‌شود. در نتیجه برای اعلام پیش‌بینی‌ها و آینده‌نگری‌ها برای وضعیت دریای کاسپین باید فاکتور رژیم باد را نیز در نظر گرفت.»

خبری در راه است

در همین زمینه؛ دکتر حسین فرجامی، رئیس پژوهشکده علوم جوی پژوهشگاه با تاکید بر اینکه هر نظریه‌ای درباره تراز آب دریای کاسپین با عدم قطعیت است زیرا نمی‌توان با اطمینان خاطر درباره آینده پدیده‌های طبیعی نظر داد، دریای کاسپین را یک مخزن در نظر گرفت که ورودی و خروجی دارد و گفت: «اگر آب تبخیر یا در بخش شرب، کشاورزی و صنعتی استفاده می‌شود، بعد از یک بازه بلندمدت دوباره به خود حوضه برمی‌گردد.» به گفته فرجامی؛ علی‌رغم افزایش جمعیت کشورهای ساحلی دریای کاسپین، در بلندمدت باید آب استفاده‌شده در این بخش به حوضه آبریز برمی‌گشت، پس چرا سطح سدهای حوزه ولگا بر اساس تصاویر ماهواره‌ای در حال کاهش است؟
او گفت: «بر اساس بررسی الگوهای مختلف رطوبتی از سال ۱۹۴۰ تا سال ۲۰۲۵، ما شاهد نشت رطوبت جوی به سمت آسیای مرکزی هستیم و افزایش ۱۰ درصدی حوضچه‌های آبی در این بخش نظریه ما را اثبات می‌کند که رطوبت حاصل از تبخیر آب کاسپین به آن سمت رفته و در آنجا به‌صورت بارش پایین آمده است.» فرجامی افزود: «از طرف دیگر، بررسی تغییرات دمای اقیانوس اطلس نیز نشان می‌دهد افزایش امسال دبی رودخانه ولگا با افزایش دما در اقیانوس اطلس همخوانی دارد، یعنی می‌توان این اقیانوس را تامین‌کننده اصلی رطوبت منطقه دانست.» بر اساس گفته‌های فرجامی، هنگامی که این یافته‌ها و اطلاعات با ماشین‌لرنینگ به اشتراک گذاشته شد، نتیجه‌ای که برای آینده داد تثبیت تراز آب دریای کاسپین و افزایش ۲ تا ۵/۲ متری ارتفاع این دریا در آینده میان‌مدت حدود ۵ سال آینده بود.
علیزاده در تایید سخنان فرجامی یادآور شد: «این مطالعات، پیش از طغیان بهاری ولگا بود که برای نخستین سال آبی یافته‌های ما را اثبات کرد؛ زیرا امسال ۱۲۰ کیلومتر مکعب طغیان بهاری داشتیم در حالی که سال گذشته ۶۹ کیلومتر مکعب بوده است.»
رئیس پژوهشکده علوم جوی پژوهشگاه با بیان اینکه با وجود در نظر گرفتن خطاهای ماشین‌لرنینگ، احتمال چنین پدیده‌ای وجود دارد، تاکید کرد: «این نظریه به ما یادآور می‌شود همان‌گونه که برای کاهش آب دریای کاسپین برنامه‌ریزی داریم به همان میزان باید برای سناریوی افزایش تراز آب هم برنامه داشته باشیم. به بیان دیگر؛ این جمع بندی منجر به خطای برداشت نشود که تصور کنند آب کاسپین دیگر پیشروی نخواهد کرد و باید افزایش تراز را هم یکی از سناریوهای محتمل ببینیم.»
او با اشاره به اینکه ما باید با مدنظر قراردادن جو، اقیانوس و بحث‌های هیدرولوژیکی به مدل قطعی‌تر منطقه‌ای برسیم، تاکید کرد: «برای دریای کاسپین نمی‌شود بر اساس سناریوهای موجود پیش رفت و تصمیم‌گیری کرد. ما می‌توانیم با برداشتن گام‌های بلندتر مدل خودمان را گسترش دهیم و پیش‌بینی‌های بهتری از وضعیت این پیکره آبی ارائه دهیم.»
به گفته دکتر فرجامی؛ بر اساس برنامه اﻗﺪام ﻣﻠﯽ مدیریت و ﺳﺎزﮔﺎری ﺑﺎ ﭘﯿﺎﻣﺪﻫﺎی ﻧﻮﺳﺎﻧﺎت ﺣﺪی تراز آب درﯾﺎی کاسپین، به وزارت راه و شهرسازی دستور داده شده است که پروژه جاده ساحلی را پیش برد، دیگر وزارتخانه‌ها و دستگاه‌ها هم با همین روند قرار است با توجه به پسروی آب این حوزه دریایی اقدام عملی انجام دهند، بنابرین ضروری است که هرچه زودتر با سازمان برنامه و بودجه نامه‌نگاری صورت گیرد تا بتوان پیش از آنکه اقدامات عملیاتی سناریوهای حاضر کلنگ بخورد، سناریوی افزایش تراز آب را هم مورد بررسی قرار دهند.
در پایان، دکتر وحید چگینی، رئیس اسببق پژوهشگاه ملی اقیانوس‌شناسی و علوم جوی با بیان اینکه یکی از مشکلات ما نداشتن متولی برای چنین مسائلی است، گفت: «به همین دلیل، مبنا قراردادن سناریوی کاهشی یا افزایشی و برنامه‌ریزی برای آنها مراعا می‌ماند. در صورتی که ضروری است هیئت دولت با قید فوریت به این مسائل بپردازد و تصمیم‌گیری کند؛ زیرا در هیئت دولت همه وزرای مربوطه هستند بنابراین می‌توان با تقسیم کار و تعیین متولی، اقدامات مهم را زودتر اجرایی کرد.»