ضرورت تحول دستورالعملهای آموزشی و برگزاری آزمونهای عملی به جای تئوری
در نظام آموزشی ما بهویژه در رشتههای عملی مانند دریانوردی گویی زمان در چند دهه پیش متوقف شده و از عصر تکنولوژی و فناوری عقب مانده است. دانشجویان با متدهای سنتی و قدیمی آموزش داده میشوند، استادان به دلیل پایین ماندن میزان حقالتدریس و ناچیز شدن آن از تدریس دست شستهاند، گزینشها نه بر اساس مهارت و تجربه که بر پایه مدرک انجام میشود، کارگاهها به موجب فقر تجهیزاتی بسته میماند و از همه برجستهتر دانشآموختگان برای گذراندن دوره کارورزی روی کشتی چندین و چند ماه به انتظار مینشینند. نظامی که مدیرکل امور دریانوردان، سازمانهای تخصصی و بینالمللی سازمان بنادر و دریانوردی نیز با نگرشی انتقادی درباره آن میگوید سیستم آموزشی ما کامل و بینقص نیست و همین موضوع ثابت میکند که باید در رشته دریانوردی نگاهمان را به مقوله آموزش متحول کنیم و دستورالعملهایمان را تغییر دهیم.
کاپیتان مهدی فرمهینی فراهانی تاکید کرد که ضروری است وزارت علوم بهمنظور تقویت هسته علمی خود گواهینامه کاپیتانی را بهعنوان معادل مدرک دکتری برای عضویت در هیئت علمی دانشگاهها بپذیرد.
کاپیتان مهدی فرمهینی فراهانی، مدیرکل امور دریانوردان سازمان بنادر و دریانوردی
ترابران: در حال حاضر، در حوزه آموزش دریانوردان به چه مشکلات و چالشهایی دچار هستیم و کیفیت این آموزش چگونه است؟
در آغاز باید بگویم که بند ششم سیاستهای کلی توسعه دریامحور مبتنی بر تامین و ارتقای سرمایه انسانی و مدیریت متعهد و کارامد و ایجاد پشتوانه علمی، آموزشی و پژوهشی برای توسعه دریامحور است که از اهمیت این موضوع حکایت دارد. در یکی از موارد اجرایی همین بند، وزارت علوم مکلف شده برای تقویت نیروی انسانی دریایی کشور اقداماتی انجام دهد که تاکنون اقدام ملموسی صورت نپذیرفته است.
در توضیح این اقدامات باید بگویم که در فرایند آموزش و تربیت نیروی دریانورد، سه شاخص تامین مدرس کیفی و خبره برای دانشگاهها و مراکز آموزشی، استفاده از تجهیزات بهروز در دنیا (شبیهسازها) و در آخر گذراندن دوره کارورزی برای سازمان بنادر بسیار مهم است و از دغدغههای آموزشی دریانوردی به شمار میرود. در بین این سه شاخص، مهمترین موضوع برای ما تامین مدرس کیفی است؛ زیرا چنین مدرسانی میتوانند بالا رفتن سطح کیفیت آموزش دریانوردی را در کشورمان تضمین کنند. این در حالی است که وزارت علوم برای پرداخت حقالتدریس به این اساتید خبره با محدودیتهای قانونی مواجه است و نهتنها نمیتواند بهاندازهای که شایسته یک استاد حاذق در حوزه دریانوردی است، حقوق پرداخت کند، بلکه بسیار کمتر از آن را میپردازد.
وقتی مثلاً در دانشگاه آزاد خارگ پرداخت حقالزحمه یک مدرس ساعتی ۲۰ هزار تومان است، اما کاپیتانی که روی کشتی خدمت میکند، حدود ۷ تا ۸ هزار دلار دریافتی دارد، هر چقدر هم که به این رشته تعصب و غیرت داشته باشد، رغبتی برای حضور در دانشگاه و تدریس پیدا نمیکند. در واقع، برای یک کاپیتان دریافت چنین حقالتدریس ناچیزی آنقدر صرفه ندارد که بخواهد هزینه رفتوآمد، اسکان و باقی مسائل را برای ساعتی ۲۰ هزار تومان تقبل کند؛ بنابراین وزارت علوم مکلف است که نگاه ویژهای به اساتید دریانوردی داشته باشد تا بتواند آنها را جذب کند.
یکی دیگر از چالشها برای جذب اساتید کیفی در این حوزه، مقوله مدرک آنها است. به عبارت بهتر، برای ما در رشته دریانوردی گواهینامه صلاحیت اشخاص ملاک است، اما وزارت علوم با مدرک دانشگاهی سروکار دارد. از نظر سازمان بنادر و دریانوردی، کاپیتان یعنی فردی که از نظر مهارت به درجه اعلا رسیده باشد، اما وزارت علوم این مهارت را قبول ندارد و فقط مدرک دکتری را میپذیرد. در نتیجه یکی دیگر از اقدامات اصلاحی و تسهیلاتی که وزارت علوم باید در این حوزه بهمنظور تقویت هسته علمی خود انجام دهد، پذیرش گواهینامه کاپیتانی بهعنوان معادل مدرک دکتری برای عضویت در هیئتعلمی دانشگاه است.
مورد دیگری که در خصوص آموزش کیفی دریانورد اهمیت بسیار دارد، استفاده از تجهیزات بهروز برای تبدیل شیوه آموزش دریانوردان از حالت تئوری به مهارتمحوری است؛ زیرا دریانوردی رشتهای عملی است و فقط کلاس درس، میز، تخته، پاورپوینت و… کفایت نمیکند، بلکه باید در این رشته برای تامین تجهیزات و استفاده از شبیهسازهای دریانوردی هزینه شود. اکنون در همه کشورهای دارای نظام آموزشی پیشرفته در حوزه دریا و دریانوردی، این تجهیزات موجود است.
ما نیز باید در رشته دریانوردی نگاهمان را به آموزش متفاوت و متحول کنیم و دستورالعملهایمان را به سمت مهارتمحوری ببریم؛ چراکه در عصر تکنولوژی، تدریس صرف دروس تئوری آن هم برای نسل باهوش و با استعداد فعلی کافی و جوابگو نیست. متاسفانه ما در حوزه آموزش در همه رشتهها بهویژه رشتههای عملی مانند دریانوردی عقب ماندهایم و نسل امروز را با روش دیروز برای فردا تربیت میکنیم.
این موضوع حتی بر افزایش ایمنی دریانوردی نیز تاثیر مستقیم دارد؛ زیرا بسیاری از تصادفات دریایی به این دلیل است که دریانورد در هنگام بروز یک سانحه یا هنگام خطر تصادم عملاً آمادگی لازم را برای مدیریت این بحران ندارد و موجب بروز سانحه یا تصادف میشود. در نتیجه بسیار مهم است که ما بتوانیم به جای فراگیرانی که دروس تئوری را حفظ میکنند و در امتحان قبول میشوند، دریانوردان ماهری تربیت کنیم که بتوانند واکنش سریع در شرایط بحران داشته باشند.
موضوع مهم و کلیدی دیگر در حوزه آموزش دریانوردی، بحث کارورزی است. همانگونه که گفته شد، بخشی از دروس آموزشی دریانوردی تئوری و بخشی از آنها هم عملی و در قالب دوره کارورزی است که همه دانشآموختگان این رشته برای ورود به عرصه دریانوردی باید دوره کارورزی را بگذرانند. به همین دلیل، این موضوع یکی از نقاط چالشی این حوزه است؛ زیرا ظرفیت کارورزی ما روی کشتیهایمان محدود است.
بررسیها و مطالعات نشان میدهد که در حال حاضر، بهطور همزمان ۳۰۰ اتاق برای کارورزهای ما روی کشتیها ظرفیت وجود دارد. بنابراین ما مجبوریم برای متناسبسازی سالانه مجوزها با این ظرفیتها برنامهریزی کنیم؛ در حالی که تا پیش از این، ما سالانه به ۷۰۰ نفر مجوز میدادیم که همه آنها به مرحله کارورزی میرسیدند و چون ظرفیت برای پذیرش آنها نداشتیم یا مجبور میشدند کارورزی خیلی راحتی را انجام دهند که خودشان آسیب میدیدند، زیرا فضای استاندارد و درستی برای آشنایی آنها برای خدمت در دریا نبود یا به دلیل زمانبر شدن دوره انتظار برای کارورزی از این رشته دلزده میشدند و عطای حرفه دریانوردی را با انصراف به لقای آن میبخشیدند و اگر هم با وجود گذر زمان، همچنان منتظر میماندند، در زمان کارورزی دروس تئوری را فراموش کرده بودند و کیفیت یادگیری آن دروس از بین رفته بود. به این صورت هزینه، زمان و توان فراگیران و مرکز آموزشی به هدر میرفت.
علاوه بر آن، برای سازمان مهم است که فراگیران بتوانند از یک کارورزی کیفی و فنی برخوردار باشند؛ زیرا ما معتقد هستیم که دریانوردان هرچه یاد میگیرند مربوط به همان دوره کارورزی است.
با نگاه به این موضوع از زاویه دیگر، متوجه میشویم که همین کاهش تعداد مجوزهای سازمان برای هر سال به خودی خود میتواند در افزایش کیفیت دریانوردان موثر باشد؛ زیرا در کل ۳۰۰ نفری که انتخاب میشوند به نسبت ۷۰۰ نفر از سطح آموزشی بهتری برخوردار میشوند.
ترابران: چه نهادی باید وزارت علوم و دانشگاهها را در این زمینه پاسخگو کند؟ چه دلایلی موجب این کوتاهی شده است؟ آیا مشکل فقط مربوط به مسائل مالی و بودجهای است یا موضوعات دیگری هم وجود دارد؟ آیا سازمان بنادرو دریانوردی از چنین جایگاهی برخوردار است که بتواند دانشگاهها و وزارت علوم را برای کوتاهی و قصور در این زمینه مواخذه کند؟
در واقع، لازم است که دبیرخانه کارگروه توسعه دریامحور بهعنوان متولی اجرای سیاستهای ابلاغی توسعه دریامحور، گزارشهای پیشرفت برنامهها را از ارگانهای دستاندرکار اخذ و بررسیهای لازم را انجام دهد.
ترابران: سازمان بنادر و دریانوردی متولی نظارت بر کیفیت آموزش است، بنابراین میخواهیم بدانیم برای آموزش کیفی دریانوردان و بهروز کردن متدهای آموزشی چه اقداماتی انجام داده است؟
سازمان بنادر در اندیشه بازنگری دستورالعملها با نگاه مهارتمحوری و تعمیم آنها به مراکز آموزشی، دانشگاه و هنرستانها است. پس از آن ما هم باید آزمونهایمان را بهجای آزمون تئوری، به سمت آزمون عملی با استفاده از شبیهسازهای دریانوردی ببریم. در مجموع، باید بدانیم که وظیفه سازمان بنادر طبق مفاد کنوانسیون STCW نظارت بر مراکز آموزش دریانوردی بهمنظور استانداردسازی آموزش دریانوردان است.
ترابران: کیفیت آموزش را در مراکز آموزشی از جمله دانشگاهها، مراکز خصوصی و هنرستانهای دریایی چگونه ارزیابی میکنید؟
اکنون ما حدود ۶۱ مرکز آموزش دریانوردی اعم از دانشگاه و مراکز خصوصی داریم که در این ۶۱ مرکز، آموزش بر اساس سیلابسها و منابع آموزشی دانشگاهی مصوب وزارت علوم صورت میگیرد و همه آنها مورد تایید سازمان بنادر و دریانوردی مطابق با کنوانسیون STCW هستند.
علاوه بر این، ۱۴ هنرستان دریایی در بخش آموزش فنی و حرفهای در کل کشور وجود دارد که آموزش دریانوردی را در رده دیپلم برعهده دارند، اما از بین همه آنها فقط هنرستان فنی و حرفهای شهید کلانتری در محمودآباد موفق به اخذ مجوز از سازمان بنادر و دریانوردی شده است.
ترابران: سرفصلها و دروس آموزشی در هنرستانهای دریایی به چه صورت است؟
درباره هنرستانها نیز منابع آموزشی در فرایندی فیمابین سازمان بنادر و هنرستانها بررسی میشود و در صورت انطباق با کنوانسیون STCW دوره آموزشی آنها مجوز سازمان بنادر را دریافت میکند. به این صورت، دانشآموختگان این هنرستانها علاوه بر دریافت مدرک دیپلم میتوانند مثل دانشآموختگان دانشگاهها و مراکز خصوصی آموزشی، بدون سپری کردن دوره تطبیقی، در آزمونهای شایستگی سازمان بنادر شرکت کنند و گواهینامه شایستگی بگیرند، اما اگر دوره آموزشی هنرستانها یا حتی دانشگاهها و مراکز آموزشی مطابق با کنوانسیون STCW نباشد، دانشآموختگان باید یک دوره تطبیقی نیز بگذرانند تا بتوانند در آزمون شایستگی دریانوردی شرکت کنند.
این را هم بگویم که گواهینامه شایستگی سازمان بنادر و دریانوردی، بینالمللی است و دریانورد در هر کشوری میتواند با این گواهینامه کار کند، همانطور که میدانید، ما به کنوانسیون بینالمللی STCW ملحق شدهایم و مطابق با مفاد آن کار میکنیم.
کنوانسیون STCW تنها کنوانسیونی هست که دولتها موظف هستند برای اجرای آن «سیستم مدیریت کیفیت» را در ساختار دولتی همه کشورهای عضو مستقر کنند. به همین علت هر مرکز آموزشی چه دانشگاه، چه هنرستان و چه مرکز آموزش خصوصی باید گواهینامه معتبر سیستم مدیریت کیفیت را داشته باشد و این گواهینامه بهعنوان پیشنیاز برای اعطای مجوز سازمان بنادر و دریانوردی به آنها است.
ترابران: به منابع و سیلابسهای درسی اشاره کردید. آیا کتب درسی ما اکنون کامل هستند یا گاهی از جزوات آموزشی و منابع آموزشی مختلف هم استفاده میشود؟ همچنین آیا این منابع آموزشی به زبان فارسی در دسترس همه قرار دارد؟
به نکته مهمی اشاره کردید. ببینید! هدف ما در سازمان این بوده که مراکز آموزشی دریانوردی برای آموزش نیروی انسانی خبره از منابع درسی یکسانی استفاده کنند؛ زیرا در آن صورت، هم موارد موردنظر و تاییدشده ما آموزش داده میشود و هم دریانوردان برای انتخاب مرکز آموزشی به دلیل استفاده از بعضی کتب یا اساتید خاص دچار سردرگمی نمیشوند. در نتیجه، سازمان بنادر و دریانوردی برای رفع این معضل، با یک شرکت مشاور برای تالیف سری کامل کتب آموزش دریانوردی – آن هم طبق نظارت سازمان – قرارداد منعقد کرد که خوشبختانه این کتابها اکنون تالیف شدهاند و به دنبال انتشار آنها در تیراژ بالا هستیم تا در اختیار مراکز آموزش دریانوردی قرار بگیرد و همه مراکز به صورت یکنواخت این کتب را در سیستم آموزشی خود قرار دهند.
درباره در دسترس بودن منابع آموزشی به زبان فارسی نیز باید بگویم برای ما بسیار اهمیت دارد که فراگیران ما در حوزه آموزشهای دریانوردی بهصورت انگلیسی آموزش ببینند، زیرا رشته دریانوردی یک رشته بینالمللی است که فراگیران آن باید در دوره آموزش سطح زبان انگلیسی خود را تقویت کنند. شاید بعضی از آنها برای یادگیری با زبان انگلیسی مشکلاتی داشته باشند. به همین دلیل، تعدادی از همان کتب تالیفشده، کتابهای تخصصی آموزش زبان انگلیسی برای رشتههای دریایی است تا بتوانند به صورت مصور و همچنین آسانتر زبان انگلیسی تخصصی این حوزه را آموزش ببینند. در تدوین این کتب سعی شده است که معادل انگلیسی اصطلاحات آورده شود تا فراگیران بتوانند همزمان با آموزش مفاهیم به زبان تخصصی دریایی هم مسلط شوند.
ترابران: آیا در هنرستانها هم از همین کتب استفاده میشود؟
خیر، کتابهای هنرستان در آموزش و پرورش تالیف میشود.
ترابران: استاندارد ما در آموزش دریانوردی چیست؟
تایید استاندارد آموزشی کشورهای عضو کنوانسیون STCW از جمله ایران وظیفه سازمان بینالمللی دریانوردی است. آنها هر ۵ سال یک بار سیستم آموزشی این کشورها را بهصورت مستقل ممیزی میکنند. به این ترتیب، سال گذشته ایران توانست پس از ممیزی توسط بازرسان IMO برای پنج سال دیگر در لیست سفید قرار بگیرد. قرار گرفتن در لیست سفید IMO نشانگر این است که کیفیت آموزش دریانوردی ما در حد استاندارد و گواهینامههای ما در دنیا معتبر است و هر دریانوردی که این گواهینامهها را دارد میتواند در هر کشوری که بخواهد فعالیت کند، اما واقعیت این است که آموزش دریانوردی در کشور ما تشنه فرهنگسازی است. ما اگر بتوانیم از دوران ابتدایی و پیش دبستانی حرفه دریانوردی را فرهنگسازی کنیم، میتوانیم بگوییم که کار بزرگی انجام دادهایم؛ ما باید به جایگاهی از نظر فرهنگسازی برسیم که وقتی از دانشآموزان دبستانی درباره شغل آیندهشان میپرسند، در کنار افرادی که میخواهند دکتر، مهندس، خلبان، معلم و… شوند، بعضی از کودکان هم عنوان کنند که دوست دارند دریانورد شوند.
از طرفی، اکنون تمرکز ما بر آمادگی جسمانی دریانوردان است و آنها باید برای ورود به این حرفه کارت سلامت داشته باشند، در صورتی که همپای جسم باید روح و روان آنها برای پذیرفتن حرفه دریانوردی و کار در آن آماده باشد؛ بنابراین اگر بتوانیم آنها را از نظر روحی و روانی نیز برای پذیرش این حرفه و ماندگاری در آن محک بزنیم، در آینده از دریانوردان قابلتر و شاخصتری بهرهمند خواهیم بود. چراکه گاهی دریانوردان پس از چند سالی از ورود به این حرفه میبینند این شغل با روحیات آنها سازگار نیست و بالاخره از این صنعت خارج میشوند. در نتیجه اگر با تستهای مختلف این آمادگی را در آنها تخمین بزنیم میتوانیم نسبت به ماندگاری و وفاداری آنها به این حرفه اطمینان بیشتری حاصل کنیم.
ترابران: چند سالی است که وقتی ما به صحبتهای مالکان یا حتی کاپیتانهای کشتیها گوش میسپاریم، آنها از سطح سواد و میزان آشنایی به محیط کشتی دریانوردان تازهوارد گلایهمند هستند. علاوه بر مواردی که شما بهعنوان چالشهای آموزش در حوزه دریا به آنها اشاره کردید، آیا میتوان افزایش مراکز آموزشی و هنرستانهای دریایی را هم در این زمینه موثر دانست؟
شما به نکته کاملاً درستی اشاره کردید. من نمیتوانم بگویم سیستم آموزشی ما یک سیستم کامل و بینقص است و این پرسش میتواند نوعی انتقاد به این سیستم آموزشی باشد.
با این حال، شاید جواب این پرسش، همان نکتهای باشد که پیشتر درباره آموزش متناسب با این نسل باهوش و با استعداد گفتم و اینکه ما نیاز به تغییر نگرش در زمینه سطح آموزش دریانوردی داریم. باید پذیرفت که نسل جدید مانند نسل دهه ۶۰ نیست که با جزوه و پاورپوینت آموزش ببیند، بلکه این نسل باید بهصورت عملی و با همان دستگاههای شبیهساز کار کند تا به فراگیری این حرفه تمایل پیدا کند.
از سوی دیگر، آزمونهای ما هم بهصورت کتبی است و ممکن است متقاضیان با حفظ کردن دروس بهراحتی بتوانند این آزمونها را پشت سر بگذارند، اما واقعیت آن است که ما در دریا بهدنبال دریانوردانی نیستیم که از حفظ و به صورت تئوری مطالب را برای ما بیان کنند بلکه بهدنبال اشخاصی هستیم که طبق دورههای عملی و مطالبی که آموزش دیدهاند، توانایی اجرای عملی تئوریها را هم داشته باشند؛ یعنی همان مهارتمحوری که پیش از این به آن اشاره کردیم.
این موضوع را هم باید اضافه کرد که گاهی به دلیل اینکه اساتید خبره و کیفی حقالتدریس مناسب دریافت نمیکنند از این عرصه خارج میشوند و ممکن است جای آنها را اساتیدی بگیرند که در انتقال دانش و تجربه به دانشجویان و فراگیران توانمند نیستند.
در اصل، ما در اینجا با یک زنجیرهای مواجه هستیم که در هر حلقهای از آنکه ضعف مشاهده شود، به حلقههای دیگر نیز سرایت میکند و به مراتب و در طول زمان شدت این ضعف را بیشتر میکند.
ترابران: با توجه به اهمیت بهرهبرداری از محضر اساتید مجرب، سازمان بنادر برای حفظ این افراد در حوزه دریا و انتقال تجربیات آنها به نسلهای بعدی چه اقداماتی انجام داده است؟
البته آموزش دریانوردی در حیطه وظایف سازمان بنادر نیست، بلکه وظیفه مراکز آموزشی و دانشگاهها است. وظیفه سازمان بنادر نظارت بر اجرای استانداردها در حوزه آموزش یا به بیان دیگر، آموزش مطابق با استانداردهای کنوانسیون STCW است. با این حال، در پاسخ به پرسش شما باید بگویم که علاوه بر ۶۰۰ مدرس دریایی که اکنون در حوزههای محدود و نامحدود در حال تدریس هستند، ما بازنشستگانی سرشار از تجربه، تخصص و دانش داریم که برای استفاده و حفظ تجربیاتشان، از آنها دعوت کردهایم در صورت علاقه به حوزه آموزش در کارگروههای تخصصی دریایی شرکت کنند تا در صورت قبولی در مصاحبه این کارگروه از دانش و مهارت آنها در مراکز آموزشی دریانوردی استفاده شود. این نکته را هم اضافه کنم که همه مراکز آموزشی باید از مدرسانی استفاده کنند که از سازمان بنادر مجوز دارند.
