برای تحقق آرمانی به نام طراحی دورههای تلفیقی تئوری – عملی با روش «استاد-شاگردی»
از همان دورانی که در واپسین سالهای سلطنت رضا شاه، بنگاه راهآهن موسسات آموزشی را تدارک دید تا کارگران آینده راهآهن ایران را آموزش دهد و دورههای اکابر را برای آموزش خواندن و نوشتن به کارکنانش راه انداخت، حالا که دوباره راهآهن به تشکیل هنرستانهای ریلی همت گماشته و اجرای طرح بلندپروازانه «سرباز وظیفه ریلی» را در سر میپروراند، این رمز برای ما گشوده میشود که توسعه و پیشرفت در صنعت ریلی جز با سرمایهگذاری مستمر و هدفمند برای تربیت و آموزش نیروی انسانی حاصل نمیشود.
ما نیز با همین نگرش؛ به سخنان دکتر محسن اعتماد، مدیرکل مرکز آموزشهای تخصصی ریلی راهآهن گوش سپردیم و هنگامی که از او خواستیم بزرگترین مشکل صنعت حملونقل ریلی را در بخش آموزش اعلام کند، او بدون اینکه سخنی از بودجه و اعتبارات مالی به میان بیاورد، به کمبود یا نبود تجهیزات، سیمیلاتورها و کارگاههای آموزشی اشاره کرد. به گفته اعتماد، راهآهن اقدامات پوششی و پارتیزانی برای رفع این معضل دارد که در این گزارش از آنها نام برده شده است.
دکتر محسن اعتماد، مدیرکل مرکز آموزشهای تخصصی ریلی راهآهن
شرکت راهآهن بهعنوان یکی از دستگاههای تخصصی در حوزه حملونقل علاوه بر آموزش بدو خدمت، دورههای آموزشی در قالب ضمن خدمت هم دارد که این دورهها را با هدف ارتقای شایستگیهای حرفهای و بهروزرسانی دانش کارکنان در طول خدمت طراحی و برگزار میکند. در همین زمینه، مدیرکل مرکز آموزشهای تخصصی ریلی راهآهن با اشاره به اینکه راهآهن یک سازمان تخصصی و مهارتمحور است، گفت: «مسیرهای ارتقای شغلی در این حوزه به تجربه و تخصص افراد بستگی دارد، بنابراین مدیران این مجموعه در هر ردهای باید با استفاده از قابلیتها و تجربیات، مدارج مدیریتی را به شکل پلکانی سپری کنند؛ مثلاً رئیس قطار باری ابتدا باید با سوزنبانی کار خود را آغاز کند. بعد مانورچی، سرمانورچی و… بشود تا اینکه در آخر به ریاست قطار باری برسد.»
دکتر محسن اعتماد، با اشاره به اینکه با وجود مهارتمحور بودن حرفههای مرتبط با بخش حملونقل ریلی، آموزشهای دانشگاهی در ایران کاملاً تئوریک هستند و فقط بهعنوان پلهای برای راه یافتن به این شغل تلقی میشوند و کارایی ندارند، اظهار کرد: «ما در راهآهن با افرادی سروکار داریم که شغلشان یادگیری نیست، بلکه کارمندی است. با این حال، باید از این افراد یک انسان چندبعدی با ابعاد مختلف برای مواجهه با مشکلات و گرفتاریهای بسیار بسازیم، آنها را آموزش دهیم و تربیت کنیم تا بتوانیم یک نیروی متخصص کارامد داشته باشیم؛ به همین دلیل، آموزش ضمن خدمت پرسنل، کار بسیار سخت و دشواری است.»
او با اشاره به اینکه ما آموزشهای بدو خدمت نیز داریم، اما آموزش ضمن خدمت برای راهآهن بسیار مهمتر و در عین حال پیچیدهتر و سختتر است، گفت: «برای انجام کار کیفی باید آموختههای کارمندان راهآهن بهطور مرتب بهروز شود. مهمتر از اینها، مقوله ایمنی است؛ زیرا آموزش بهصورت مستقیم بر ایمنی سیر و حرکت ریلی تاثیر دارد. به این ترتیب، ما باید کارمندانی تربیت کنیم که هم متخصص باشند و هم بتوانند ایمنی حملونقل ریلی را در بالاترین سطح حفظ کنند و هم برای سازمان بهرهوری داشته باشند تا راهآهن را به درآمد برسانند. این در حالی است که راهآهن جزء سازمانهای درآمد – هزینهای محسوب میشود که خود بر پیچیدگی آموزشهای ضمن خدمت میافزاید.»
طبق سخنان اعتماد؛ این شرکت در دو سال گذشته به مطالعه و بررسی شیوهها و نظامهای آموزشی کشورهای دیگر پرداخت و بالغ بر ۱۰۰ روش آموزشی شناسایی کرد تا سرانجام، ۲۰ روش برتر را که با نظام آموزشی کشور تطابق بیشتری دارد برگزید و بومیسازی کرد. اکنون نیز در مرکز آموزش راهآهن نیروهای انسانی مطابق با آن ۲۰ روش آموزش میبینند. در این روشها، با طراحی دورههای تلفیقی تئوری و عملی، آموزش از حالت تئوری صرف خارج شده و دورهها بهصورت کارگاهی و آموزش در جوار کار با روش استاد شاگردی انجام میشود.»
مدیرکل مرکز آموزشهای تخصصی ریلی راهآهن در بخش دیگری از سخنان خود، به نظام آموزشی دانشگاهی اشاره کرد و با بیان اینکه در دانشگاههای ما بیشتر به جنبه تئوریک و علمی مسئله اهمیت میدهند، در حالی که بخشی از آموزش در حین کار عملی صورت میگیرد، افزود: «در کشورهای دیگر نیز بخش تئوری و علمی این حوزه همین اندازه مهم است، اما در آن کشورها مانند هندوستان، آلمان، چین و… دورههای آموزشی کارگاهی، عملی و آموزش در جوار کار طراحی و برگزار میشود و پیوند دانشگاه و صنعت به اندازهای محکم است که دانشجویان با توجه به نیاز صنعت، پذیرش شده و آموزش میبینند و بعد از تحصیل، بدون قید و شرط به بازار کار وارد میشوند، در حالی که ما نه تنها دورههای عملی نداریم و مثلاً بدون یک ساعت حضور در کارگاه عملی، مهندس بهرهبرداری راهآهن تربیت میکنیم، بلکه ارزیابی نیاز بازار کار به متخصصان را هم فراموش کردهایم.»
اعتماد با بیان اینکه ما هنوز مسیر استخدامی بهوجود نیاوردهایم که از آن طریق بتوانیم نیاز راهآهن را به دانشگاه اعلام کنیم تا با ایجاد این پیوند، دانشجو تربیت شود، تاکید کرد: «این خلأ در بخش ریلی کشور وجود دارد و سازمان امور استخدامی باید بهعنوان یک نیاز واقعی به آن توجه کند.»
او در عین حال تصریح کرد: «با این حال، ما در مرکز آموزش راهآهن اصطلاحاً به روش پارتیزانی به دنبال برطرف کردن نیاز رفتیم، یعنی طبق تفاهمنامهای با دانشگاه علموصنعت، دورههای تخصصی خط، سازههای فنی، ناوگان، کشش، لکوموتیو، تجهیزات ریلی و علائم الکتریکی برای دانشجویان برگزار میکنیم تا آنها از بعد عملی هم کارامد باشند.»
اعتماد توضیح داد: «بر اساس تفاهمنامهای با دانشگاه علم و صنعت، برای دانشجویان دوره آموزشی در رشتههای مختلف با اساتید خودمان برگزار میکنیم تا استادانی از جنس صنعت به آنها آموزش دهند. بخشی از این دورهها، تئوریک و بخشی دیگر عملی است که در کارگاهی واقعی یعنی محل خطوط راهآهن یا در کارخانه تعمیرات واگن و… انجام میشود.»
او با اشاره به اینکه همین روش باید ادامه یابد و بهتدریج بهینهتر شود، گفت: «برای تحقق این هدف، باید کارگاههای آموزشی تجهیز و مربیان تجربی و متخصص بیشتری به کار گرفته شوند تا فراگیران در پایان دوره، از نظر عملی هم پرورش یافته و آماده ورود به بازار کار شوند.»
تولد «هنرستان» و «سرباز وظیفه» ریلی
مدیرکل مرکز آموزشهای تخصصی ریلی راهآهن افزود: «راهآهن با همکاری وزارت آموزش و پرورش به احداث هنرستانهای وابسته ریلی اهتمام ورزیده که تاکنون حاصل آن احداث حدود ۶ هنرستان در دو رشته ناوگان و خط در ۶ نقطه از کشور است. همچنین در حال تعمیم این کار و گسترش تعداد هنرستانهای ریلی به ۲۰ نقطه و افزایش رشتهها به ۴ رشته هستیم. به این ترتیب، رشتههای بهرهبرداری و علائم نیز اضافه میشود. دانشآموزان از سال دهم به این هنرستانها وارد میشوند و ۳ سال از نظر تئوری و همراه با کارگاه عملی آموزش میبینند.»
به گفته اعتماد؛ در این هنرستانها برای دروس عمومی از مدرسان آموزش و پرورش و برای دروس تخصصی، از مدرسان و مربیان راهآهن استفاده میشود. او تصریح کرد: «افزون بر آن، با حمایت مدیرعامل فعلی راهآهن، در حال تلاش برای تحقق و اجرای طرح سرباز وظیفه صنعت ریلی هستیم تا دانشآموزان هنرستانهای ریلی پس از دیپلم به جای اینکه با دورشدن از حوزه تخصصی ریلی عملاً همه تلاشهایشان از بین برود، دو سال کارورزی کنند و سپس در همین حوزه به کار مشغول شوند. این همان مدینه فاضلهای است که ما به دنبال ایجاد آن هستیم. به همین دلیل، با وزیر راه و شهرسازی و معاون اول رئیسجمهور مکاتبه کردیم تا بتوانیم با هماهنگی ستاد کل نیروهای مسلح شاهد وقوع این رویداد باشیم. البته برای اجرای این طرح به یک همافزایی ملی نیاز داریم.»
او با بیان اینکه ما بانک مدرسان داریم، افزود: «برای مدرسان نیز دوره توانمندسازی، تدریس، فن بیان، ارتباط موثر با کلاس و کلاسداری و… پیشبینی کردهایم. همچنین برای آنها از سازمان امور استخدامی صلاحیت تدریس گرفتیم. علاوه بر آن، بر اساس یک روش نوین، در یک پنل تدریس، ناظران به روش تدریس مدرسان امتیاز میدهند و بر اساس این امتیاز، به کارورزی فرستاده میشوند تا خبرگی و توانمندی خود در امر تدریس را ارتقا دهند و بهروز کنند. این اقدامات همسو با طراحی دورههای تلفیقی تئوری و عملی بود و ادامه خواهد داشت.»
اعتماد در بخش دیگری از سخنان خود در پاسخ به این پرسش که آیا در حوزه آموزش ریلی کنوانسیونها و استانداردهای بینالمللی در زمینه آموزش وجود دارد، گفت: «اتحادیه بینالمللی راهآهن کنوانسیون آموزشی خاصی ندارد، با این حال، ما از آخرین بهروزسانی استانداردهای بینالمللی آموزش ISO-10015 تبعیت و فرایندهای آموزشی خود را بر اساس آن بهروز میکنیم. از همین استاندارد چین، هندوستان، آلمان، انگلیس و چند کشور دیگر استفاده میکنند.»
رگ حیات آموزش بهروز ریلی
مدیرکل مرکز آموزشهای تخصصی ریلی راهآهن، با تاکید بر اینکه ما باید هم از کشورهای هدف آموزش بگیریم و هم به بخشی از کشورهای نوپای ریلی آموزش بدهیم، گفت: «به همین منظور، ما واحد آموزش بینالملل داریم که شیوهنامهای هم برای آن نوشته و ابلاغ شده تا ظرفیت خدمات آموزش بینالمللی ما برای دیگران در آن لحاظ شود. اکنون ما از سوریه، افغانستان و عراق برای برگزاری دورههای آموزشی درخواست داریم که در سنوات گذشته هم این دورهها برگزار شده است.»
اعتماد افزود: «البته همانطور که گفتم ما خودمان هم نیاز داریم آموزش ببینیم. آموزشی که پیش از این هم جسته و گریخته انجام شده است؛ مثلاً در دورهای، میزبان مدرسانی از ایتالیا بودیم و حتی با مرکز آموزش هند به صورت پروژهای همکاری داشتیم و تکنسینهایی را برای آموزش به آنجا اعزام کردیم.»
او تاکید کرد: «ما نمیتوانیم به دلیل یکپارچگی قوانین راهآهن، پیشرفت روزافزون تکنولوژی ریلی و ضرورت هماهنگ بودن با جهان، از دیگران منفک شویم، بنابراین باید دورههای آموزشی داشته باشیم، استاد بیاوریم و در ازای آن به کشورهای نوپا استاد اعزام کنیم. البته در زمینه همکاری آموزشی اگر بتوانیم استاد بیاوریم و اینجا دوره آموزشی برگزار کنیم، بسیار مفیدتر از این است که فردی را انتخاب و اعزام کنیم تا بتواند برگردد و طیف وسیعی از شاغلان ریلی را آموزش دهد.»
به گفته اعتماد، اکنون اعزام دانشپژوه به کشورهای دیگر به همایشها و کنفرانسهای آموزشی و ارسال مقاله محدود شده است؛ در نتیجه باید روی این موضوع تمرکز بیشتر داشته باشیم.
«کارگاههای مجهز» پاشنه آشیل آموزش ریلی
هنگامی که از اعتماد خواستیم بزرگترین مشکل صنعت حملونقل ریلی را در بخش آموزش اعلام کند، او کمبود یا نبود تجهیزات، سیمیلاتورها و کارگاههای آموزشی برای آموزش عملی را نشانه گرفت که موجب شده، فارغالتحصیلان بعد از دانشگاه مستقیماً سر کار بروند و به جای محیط کارورزی در آنجا سعی و خطا داشته باشند.
او توضیح داد: «ما با حمایت مدیرعامل راهآهن در حال احداث کارگاههای آموزشی هستیم حتی به این موضوع اکتفا نکردیم و در راهآهن در چند رشته اعم از علائم الکتریکی، واگن، خط و… واقعیت مجازی (VR) را با ایجاد محیطهای شبیهسازیشده و سهبعدی وارد کردیم و به زودی این موضوع را به بخش بهرهبرداری هم تعمیم میدهیم. علاوه بر این، در حال راهاندازی شبیهسازهای راهبری انواع لکوموتیو هستیم و در چند ماه آینده نخستین دوره آموزش عملی را در مرکز آموزش بسیار پیشرفته کرج برگزار میکنیم تا بخش اعظمی از دغدغههای آموزشی ما برطرف شود.»
اعتماد افزود: «در زمینه بهرهگیری از هوش مصنوعی پروپوزال چتبات آموزشی را نوشتهایم که مقرر شده است یک موسسه وابسته به وزارت راه این کار را انجام دهد. این چتبات میتواند هم به فراگیران داخلی و هم شاغلان در این صنعت کمک کند. به این ترتیب، تا دو سال آینده شاهد یک چهره جدید از آموزش در بخش ریلی خواهیم بود.»
به گفته مدیرکل مرکز آموزشهای تخصصی ریلی راهآهن؛ در این مرکز، سالانه حدود ۴۳ هزار و ۲۶۵ نفر شامل پرسنل رسمی راهآهن، شرکتهای پیمانکار، شرکتهای مالک ناوگان و لکوموتیو تربیت میشوند و برای این فراگیران تقویم آموزشی بسیار قوی تعریف شده، به صورتی که برای امسال ۳۳۰۰ دوره آموزشی نیازسنجی و برای سازمان امور استخدامی ارسال شده است. این مرکز توانسته تا اواسط آذرماه ۶۰ درصد از این دورهها را برگزار کند که اگر با همین دست فرمان جلو برود میتواند تا پایان سال برگزاری این دورهها به اتمام خواهد رسید.
